მთავარი ლოცვანი ფსალმუნნი ახალი აღთქმა ძველი აღთქმა დაუჯდომლები პარაკლისები განმარტებები სხვადასხვა თემები წიგნის შესახებ
 

წმიდა პალადი ჰელენოპოლელი

 

ლავსაიკონი

 

წ ი ნ ა ს ი ტ ყ ვ ა ო ბ ა

 

 

”ლავსაიკონის” ავტორის შესახებ

 

ქრისტიანული ასკეტიკის გამორჩეული ძეგლი – წმინდა პალადი ჰელენოპოლელის ”ლავსაიკონი” - უმნიშვნელოვანესი წყაროა ეგვიპტური განდეგილური ეპოქის უადრესი საუკუნეების შესასწავლად. თხზულების ავტორი თანამოღვაწე და მოწაფე იყო IV საუკუნის დიდი ასკეტი მამებისა და მისი ნაშრომი ამ მხრივაც იძენს განსაკუთრებულ მნიშვნელობას.

 

წმინდა პალადის შესახებ ცნობებს, არსებული წყაროების გარდა, თვით ”ლავსაიკონი” გვაწვდის. იგი წარმოშობით ალექსანდრიელი იყო, დაახლოებით 363 წელს დაიბადა, განდეგილურ მოღვაწეობას კი სიჭაბუკეშივე შეუდგა. უშუალოდ მოღვაწეობის დაწყებამდე წმ. პალადი სხვა მეუდაბნოე მამათა ცხოვრებას გაეცნო. ამ მიზნით ის ჯერ ეგვიპტეში თებეს უდაბნოს ესტუმრა, შემდეგ კი ნიტრიას მიაშურა.

წმინდა პალადი მეტად დაახლოებული იყო დიდ წმინდა მამებთან: მაკარი ეგვიპტელსა და მაკარი ალექსანდრიელთან. ნიტრიის უდაბნოში ყოფნისას მასზე დიდი ზეგავლენა მოახდინა ევაგრე პონტოელმა და დაემოწაფა მას.

მოძღვრის გარდაცვალების შემდეგ წმინდა პალადიმ პალესტინას მიაშურა და საეპისკოპოსო კათედრას ჩაუდგა სათავეში. მას ინტენსიური სულიერი კავშირი ჰქონდა წმინდა იოანე ოქროპირთან. ამგვარ სიახლოვეს მოწმობს ისიც, რომ პალადიმ ამ დიდი წმინდა მამის დასაცავად დაწერა ”დიალოგი იოანე ოქროპირის ცხოვრებაზე”. მიიჩნევენ, რომ წერის ამგვარი ფორმა მწერალს აღებული აქვს ანტიკური ტრადიციიდან, კერძოდ, პლატონის დიალოგიდან (”ფედონი”).

წმ. პალადი დაუპირისპირდა ალექსანდრიის ეპისკოპოს თეოფილეს, რომელიც წმინდა იოანე ოქროპირს ებრძოდა. ცნობილი მუხის კრების შემდეგ წმინდა იოანეს დასაცავად ის რომში გადავიდა. ამის გამო პალადიმ თავისუფლებაც დაკარგა და საეპისკოპოსო კათედრაც, თუმცა მოგვიანებით დაიბრუნა იგი. დაახლოებით 420 წელს წმინდა მამა წერს ”ლავსაიკონს”. იგი გარდაიცვალა 428 თუ 429 წელს.

წმ. პალადის სამწერლობო საქმიანობა უმთავრესად ორი ფაქტორით განისაზღვრა: ერთი, ეგვიპტელ მეუდაბნოეებთან მოღვაწეობით და, მეორე, წმინდა იოანე ოქროპირთან სიახლოვით. სწორედ ამ ფაქტორებმა განუკუთვნეს მას მნიშვნელოვანი ადგილი ქრისტიანული საეკლესიო ლიტერატურის ისტორიაში.

 

”ლავსაიკონის” იდეურ-კომპოზიციური გააზრებისათვის

 

როგორც ირკვევა, ჩვენთვის საინტერესო ძეგლი - ”ლავსაიკონი” - დაკვეთით შექმნილი ნაწარმოებია. წმ. პალადის ამ თხზულებას იმპერატორ თეოდოსი უმცროსის კარზე დაახლოებული კაცი (სამეფო კაცი) - ლავსე უკვეთავს. გამომდინარე შემკვეთის სახელისგან, სახელწოდება - τὸ λαυσαικὸν ან λαυσαικὸν - თხზულებამ გვიანდელი მკითხველისაგან მიიღო.

ეპილოგის თანახმად, წმ. პალადი და ლავსე ერთობ დაახლოებული პირები ჩანან. აქვე ვიგებთ, რომ ნაწარმოების განსრულების ჟამს მისი შემკვეთი კვლავ მთავარია საიმპერატორო კარზე, თუმცა მოგვიანებით იგი კაბადოკიის პრეფექტი ხდება.

”ლავსაიკონის” წინასიტყვაობიდან ვიგებთ, რომ ლავსე გატაცებული იყო წმინდა მამებისა და დედების ცხოვრებით. იგი გულმოდგინედ აგროვებდა მათ შესახებ ცნობებს. ამ მიზნით მიმართა მან ეგვიპტელ ბერ-მონაზვნებთან დაახლოებულ პალადი ჰელენოპოლელსაც, რათა აღეწერა მათი ცხოვრება.

”ლავსაიკონი” არ არის ოდენ ისტორიული წყარო IV-V საუკუნეების დიდი ასკეტი მამების მოსაგრეობის შესასწავლად. იგი უფრო სამოძღვრო-ზნეობრივი ხასიათის თხზულებაა, რომელშიც გვმოძღვრავს და გვასწავლის ამბის მარტივი და უბრალო გადმოცემა.

თავისი ზნეობრივ-სამოძღვრო ხასიათით ”ლავსაიკონი” სცილდება შეკვეთით დაწერილი ნაწარმოების დანიშნულებას. მისი მიზანია, სარგებელი მოუტანოს მკითხველს. ამიტომ ავტორი ცოცხლად და შთამბეჭდავად ხატავს თავის გმირებს. სულიერ და ხორციელ ვნებებზე ამაღლებულ ადამიანთა გვერდით პალადი არც დაცემულთა ცხოვრების აღწერას ერიდება (”ამბავი დაცემული ქალწულისა”, ”ვერცხლისმოყვარე ქალწული” და სხვა). ამგვარი მხილებით ავტორი მკითხველისათვის სარგებლის მოტანაზე ზრუნავს.

”ლავსაიკონის” ავტორი საგანგებოდ აღნიშნავს, რომ დაცემულ ადამიანთა შესახებ ”მრავლისაგან მცირედი” მოვიხსენეო. იგი ხშირ შემთხვევაში დუმილს არჩევს. როგორც ჩანს, ამგვარი თავშეკავებით იკვეთება ავტორის მიზანი – დამოძღვროს მკითხველი და სულიერი სარგებლობა მოუტანოს მას.

ამ მიზანს ემსახურება ისიც, რომ წმ. პალადი არ იზღუდება მხოლოდ საკუთარი შთაბეჭდილებებით. მის თხზულებაში საკუთარ განცდილსა და ნანახს ენაცვლება სხვათა მონათხრობი, რომელსაც წმინდანი მოგზაურობის ჟამს ისმენდა. ”ლავსაიკონის” ზოგიერთი ამბის გადმოცემას წინ უძღვის ამგვარი შენიშვნა: ”იტყოდა უკუე წმიდაჲ იგი” (მაკარი ალექსანდრიელი), ან: ”გჳთხრობდა ჩუენ მონაჲ ქრისტესი პაფნოტი” და სხვა მისთანა. თხრობის ამგვარ მანერას წმინდა პალადი მიმართავს მაშინ, როცა ლაპარაკია ისეთ მოღვაწეებზე, რომელთა სიცოცხლეში ხილვა მან ვერ შეძლო.

”ლავსაიკონი” ფასდაუდებელ მასალას იძლევა როგორც მარტომყოფ მოღვაწეთა შესახებ (მაგალითად, "საფლავში დამკვიდრებული ალექსანდრა”, ”ევლოგი და დავრდომილი” და სხვა), ასევე ბერმონაზონთა ძმობის უადრესი ნიმუშების შესახებ (მაგალითად,”ანტინოოს მონასტერი”, ”ფერმის მთა” და სხვა).

თხზულებაში შეიმჩნევა ე.წ. ნაწილობრივი კავშირი მსგავსი ხასიათის ამბებს შორის, მაგალითად: მოღვაწე დედების შესახებ მოთხრობები ზოგჯერ ერთმანეთის გვერდით გვხდება. ამასთანავე, ხშირია მათი ამბების აღრევა წმინდა მამათა შესახებ მოთხრობებ- შიც. არ არის კანონზომიერება დაცული არც მაშინ, როცა ამბები მოღვაწეთა სათნოებით გაბრწყინებასა თუ დაცემას ეხება.

”ლავსაიკონის” მოთხრობათა ამგვარ არასწორ ქარგას ემატება ქრონოლოგიური და გეოგრაფიული აღრევებიც. იგი ერთი შეხედვით ტოვებს შეუკრავი თხზულების შთაბეჭდილებას, საიდანაც შეგვიძლია ცალკეული ამბავი ავიღოთ ისე, რომ ტექსტის მთლიანობაში აღქმას არაფერი დააკლდეს.

თხზულება საინტერესო ცნობებს გვაწვდის ბიზანტიური მარტიროლოგიის ისტორიისათვის. აქ ძუნწად, მაგრამ მაინც გაკრთება დევნულობის ჟამის ამსახველი ამბები: ”ჟამთა მაქსიმიანე განდგომილისათა” და სხვა.

”ლავსაიკონი” საინტერესოა ეპისტოლარული ჟანრის შესწავლის თვალსაზრისითაც. თხზულების წინ წამძღვარებული წერილებით წმინდა პალადი მოციქულთა ეპისტოლარული მემკვიდრეობის ღირსეულ გამგრძელებლად გვევლინება. ამათგან, თეოლოგიური თვალსაზრისით, განსაკუთრებით ფასეულია პირველი ეპისტოლე. აქ ავტორი საუბრობს ”აღსაშენებელი სწავლის” შესახებ, რომელიც არის ლოგოსთან მიმაახლებელი სიბრძნე.

წმინდა პალადის მიხედვით, საღვთო სიბრძნის დაუნჯება იერარქიული პრინციპით მიმდინარეობს. განსწავლა ხდება ”გონებით და სათნოებით”, სადაც უსრულესნი ”უდარესთა მათ მასწავლელ ექმნებიან”. თუ როგორი ცოდნის მიღებაზეა საუბარი, ამაზე ავტორი მოკლედ იტყვის: ესაა ”სწავლაჲ სიყუარულისაჲ”.

საეკლესიო ტრადიციის თანახმად, ხანგრძლივი მოღვაწეობა ღვთაებრივი სიბრძნის მისაღებად ადამიანის გულსა და გონებას ხსნის. ”ლავსაიკონში” ბერ-მონაზონთა პრაქტიკული მოქმედებით ნაჩვენებია, თუ როგორ განიღმრთობიან ადამიანები დროშივე.

წმინდა პალადი ჰელენოპოლელის თხზულება არ არის სრული ისტორია ასკეტიზმისა. ესაა ზნეობრივი სახეებისა და მაგალითების მთელი გალერეა. ავტორის მიზანია დამოძღვროს მკითხველი. იგი ცალკეულ ამბებს მათი საერთო იდეის მიხედვით კრავს. მოვლენათა ლოგიკური და გეოგრაფიული კავშირი აქ ადგილს უთმობს სხვაგვარ კავშირებს. ამდენად, ”ლავსაიკონი” თითქმის უსისტემო (თუმცა ზოგ შემთხვევაში არის სისტემაც) კრებულია სხვადასხვა ზნეობნივდამრიგებლობითი გადმოცემებისა წმინდა მამებსა და დედებზე.

 

 

თხზულების თანამედროვე ქართული თარგმანი

 

”ლავსაიკონის” ეფრემ მცირისეული თარგმანის კრიტიკული ტექსტის დადგენასთან ერთად, ჩვენი უპირველესი მიზანი ამ ტექსტის თანამედროვე ქართულ ენაზე გადმოღება იყო. მკითხველის ინტერესებიდან გამომდინარე, შინაარსის უკეთ გაგების მიზნით, ძველ ქართულ თარგმანს მივუდექით შემოქმედებითად და გადმოვიღეთ ე. წ. თავისუფალი თარგმანის პრინციპით, ოღონდ ისე, რომ არ შევცვალეთ აზრობრივად და შევეცადეთ, მაქსიმალურად დაგვეახლოვებინა დედანთან.

თანამედროვე ქართულ ენაზე გადმოვიღეთ ასევე ყველა ის ციტატა, რომელიც წმინდა წერილიდან იყო ”ლავსაიკონის” ეფრემისეული თარგმანის შესაბამის ადგილას მოხმობილი. საამისოდ ვისარგებლეთ საქართველოს საპატრიარქოსთან არსებული ბიბლიის თარგმნის ჯგუფის მიერ გამოცემული ოთხთავის თანამედროვე ქართული თარგმანით (2004, 2005, 2008, 2010). ასევე ძველი აღთქმის, კერძოდ, შესაქმის, ანალოგიური გამოცემით (2006). დანარ- ჩენ შემთხვევაში კი ბიბლიის თანამედროვე ქართული თარგმანის ე.წ. სტოკჰოლმის გამოცემით.

 

 

ამბის შესავალი და დასაწყისი

 

ამ წიგნში აღწერილია სათნოებითი მოღვაწეობა და საკვირველი ცხოვრება პატიოსანი და სანატრელი მეუდაბნოე მამებისა. ნაჩვენებია სასუფევლის დამკვიდრების მოსურნეთა სამოღვაწეო გზები, რათა მათი გაცნობით საღვთო შურითა და წმინდა მამების მიბაძვის სურვილით აღიძრას ზეციური მოქალაქეობის მოსწრაფე და მოტრფიალე მკითხველი. იგი ასევე მოგვითხრობს უხუცესი დედებისა და სხვა ღვთივსულიერი ადამიანების შესახებაც, რომლებმაც გონების სისრულით, სათნო ცხოვრებით იღვაწეს და აღესრულნენ. ხოლო ის, ვინც მათ მიბაძავს, მათს შემსგავსებულ წმინდა გვირგვინს დაიდგამს.

შენ კი, სანატრელს, ღრმად განსწავლულს, მშვიდს, გულით ღვთისმსახურს, გონებით ღვთისმოყვარეს, წარმატებულ კაცთა შორის სიყვარულის ნიჭით გამორჩეულს და საღვთო სულის დამცველს გიბრძანებია ჩემთვის, რომ ჩემი მძიმე გონება მიმემართა უზეშთაესი ხედვისაკენ და აღმეწერა სულიერი მამების მკაცრი ცხოვრება, რომლებმაც ხორცის იძულების გზით ღვთისსათნოდ იღვაწეს, რათა მათი ამბები გვიქადაგებდეს თითოეული დიდი მოღვაწის სათნოებას.

შენ, სულიერი ცხოვრების მოსურნესა და კაცთა შორის წარჩინებულს, ლავსეს, რომელიც, ღვთის განგებით, სამეფო კარის მცველად დაიდგინე, მე, უსწავლელმა და სულიერი სიბრძნის უმეცარმა, როგორ გავბედო და მოგითხრო წმინდა მამების შესახებ, და ამით მათი ღვაწლი დავაკნინო. მაშინებს ჩემი შესაძლებლობის საზომი და მორჩილებით მონიჭებული სარგებლის მიღება გამიჭირდება, რადგან ფრიად მაკლია როგორც ამსოფლიური სიბრძნე, ისე შინაგანი გულისხმიერება და მათი დაუნჯებისკენ ვილტვი, მაგრამ ამასთანავე მაფიქრებს ორი რამ: ერთი მხრივ, შენი სულიერი სწრაფვა, რაც მორჩილებისკენ მიბიძგებს და, მეორე მხრივ, ის სარგებელი, რასაცმათი ცხოვრების აღწერა მკითხველს მიანიჭებს. განსაკუთრებით მეშინია ურჩობისა, რამაც პირველი ადამიანები ცოდვაში ჩააგდო.

ამიტომაც, მე, წმინდა მამების ლოცვით ფრთებშესხმულმა, დიდი კრძალვით მორჩილება ვარჩიე და წმინდა და პატიოსანი ადამიანების ღვაწლისა და მათ მიერ აღსრულებული სასწაულების აღწერას შევუდექი, აღვწერე არა მხოლოდ უხუცესი მამების ცხოვრება, არამედ სანატრელი დედებისაც, რომლებმაც მოღვაწეობის გზით სრულყოფილებას მიაღწიეს და მათი მიბაძვის მსურველთათვის მაგალითად იქცნენ.

დავდიოდი ქალაქიდან ქალაქში, მეტადრე კი, დაბებსა და უდაბნოებში და ღვთისმსახური ბერების სენაკებში ვცხოვრობდი. ბევრი მათგანი თავად ვიხილე, ზოგიერთი წმინდა მამისა და საკუთარ ბუნებაზე ამაღლებული დედის ცხოვრების შესახებ კი სხვებისგან მოვისმინე. ეს ყოველივე ამ წიგნში ქრისტესმიერი სასოებით აღვწერე და შენთან გამოვაგზავნე, საღვთო სიტყვის მოყვარევ, სათნო ადამიანების მშვენიერებავ და მეფის ერთგულო მსახურო, ქრისტესმოყვარე ლავსე!

ამ წიგნში, პირველ ყოვლისა, წმინდა მამებისა და დედების სახელებს გაუწყებ, შემდეგ კი, ჩემი მოკრძალებული შესაძლებლობიდან გამომდინარე, სათნოებით სრულქმნილი წმინდა მოღვაწეების ცხოვრების შესახებ გიამბობ. გიამბობ იმათ შესახებაც, ვისაც ამპარტავნების მშობელმა – ცუდადმზვაობრობის ვნებამ სძლია და ჯოჯოხეთში ჩააგდო. გაუწყებ მათ შესახებაც, მთელი ცხოვრება კეთილად რომ იღვაწეს, მაგრამ მყისიერად ზვაობითა და ამპარტავნებით დაირღვნენ. ღვთის მადლით და სულიერი ძმების ლოცვით კი ეშმაკის ბადეში მოქცეულები კვლავ სათნო ცხოვრებას დაუბრუნდნენ.

 

 

ზანდუკი წიგნისა, რომელსაც ეწოდება ”ლავსაიკონი”

 

 

წმიდა პალადი ჰელენოპოლელის "ლავსაიკონის" ეფრემ მცირისეული თარგმნის კრიტიკული ტექსტი დაადგინა, თანამედროვე ქართულ ენაზე გადმოიღო, შესავალი და შენიშვნები დაურთო ფილოლოგიის დოქტორმა ქეთევან მამასახლისმა.

გამომცემლობა "ახალი ივირონი",

"საეკლესიო ბიბლიოთეკა", ტ. XIV, 2010 წ.