2, 8. და დაჰნერგა ღმერთმან სამოთხე ედემს აღმოსავალით და დადვა მუნ კაცი, რომელი შექმნა.

ცოდვით დაცემამდე ადამი სამოთხეში ბინადრობდა. საუბარი სამოთხის შესახებ მეტად ფაქიზ მიდგომას მოითხოვს. ეს ფრიად იდუმალი საკითხია, რომელიც ამავე დროს აუცილებელი გასაღებია მთელი ქრისტიანული სწავლების გაგებისათვის. სამოთხე, როგორც ვნახავთ, მხოლოდ ის არ არის, რაც ცოდვით დაცემამდე არსებობდა; იგი (რამდენადმე განსხვავებული ფორმით) მთელი ჩვენი მიწიერი ცხოვრების მიზანია - ნეტარების მდგომარეობა, რომელში დაბრუნებასაც ჩვენ ვესწრაფვით და რომლითაც ჩვენ სრულად დავტკბებით (თუკი გადარჩენილთა შორის აღმოვჩნდებით) ამ დაცემული სოფლის დასასრულთან ერთად. ამიტომ, სამოთხის ჩვენეული ცოდნა, გარკვეული აზრით, უფრო სრულია, ვიდრე ექვსი დღის ცოდნა; მაგრამ ამავე დროს, მას იდუმალი ბუნება აქვს, რაც მეტად ართულებს მის შესახებ რაიმეს „დანამდვილებით“ თქმას.

მოდით, ვნახოთ, რას ამბობენ სამოთხის შესახებ წმ. მამები.

მღვდელმთავარი ამბროსი სამოთხის შესახებ ტრაქტატის პირველ თავში გვახსენებს, რომ მეტად ფრთხილად უნდა განვიხილოთ სამოთხის „ადგილები“ და მისი ბუნება.

„ამ საგნამდე მისული, მე ვგონებ შეპყრობილი ვარ უჩვეულო თავგამოდებით, რათა მოვლენები, რომლებიც სამოთხეს, მის ადგილსა და ბუნებას შეეხება, ავუხსნა მათ, ვისაც ამის ცოდნა სწყურია. ეს მით უფრო შესანიშნავია, რომ მოციქულმა არ იცოდა, ხორცითა იყო იგი, თუ თვინიერ ხორცისა. თუმცა კი ამბობს, რომ აღიტაცა ესე ვითარი კაცი ვიდრე მესამედ ცადმდე (2 კორ. 12, 2). და კვლავ: და ვიცი ესე ვითარი კაცი, გინა თუ ხორცითა, გინა თუ გარეშე ხორცთაისა, არა ვიცი, ღმერთმან იცის, რამეთუ მიიტაცა სამოთხედ და ესმნეს უთქუმელნი სიტყუანი, რომელ არა ჯერ არიან კაცთა სიტყუად (2 კორ. 12, 3-4). ...თუკი სამოთხე ამ შემთხვევაში ისეთი ბუნების არის, რომ მხოლოდ პავლემ, ან ვინმემ, მისმა მსგავსმა, ძლივძლივობით შეძლო მისი ხილვა. მიუხედავად იმისა, რომ იგი ცოცხალი იყო, მაინც ვერ მოახერხა გაეხსენებინა — იხილა იგი ხორცით თუ თვინიერ ხორცისა, და უფრო მეტიც, ესმოდა სიტყვები, რომელთა გამხელაც მას აეკრძალა. თუკი ეს მართალია, მაშინ ჩვენთვის როგორღა იქნება შესაძლებელი აღმოვაჩინოთ სამოთხე, თუ კი არა გვაქვს მისი ხილვის უნარი და რომც მოგვეკრა თვალი, აკრძალული გვექნებოდა ამ ცნობის სხვებისთვის გაზიარება? და კიდევ, რაკი პავლე გამოცხადების სიდიადის მიზეზით მოერიდა თვითამაღლებას, ჩვენ მით უფრო მეტად უნდა ვეცადოთ, რომ მეტისმეტად არ მოვინდომოთ იმის ახსნა, რაც საფრთხეს იწვევს თვით ამ გამოცხადების მიზეზით! ამრიგად, სამოთხის შესახებ არ შეიძლება იოლად მსჯელობა“ (Paradise, ch.1, pp.287-288).

მიუხედავად ასეთი სიძნელეებისა, მაინც არსებობს ზოგიერთი საკითხი, რომელიც შეიძლება ვიცოდეთ, როგორც წმ.მამათა მიერ განმარტებული: უპირველეს ყოვლისა, ეს არის არა მხოლოდ სულიერი მოვლენა, რომლის ხილვით ჭვრეტაც შესაძლებელია, როგორც ჭვრეტდა პავლე მოციქული (ვრცლად ამის შესახებ ქვემოთ ვისაუბრებთ), არამედ ეს დედამიწის ისტორიის ნაწილიც არის. წმიდა წერილი და წმიდა მამები გვასწავლიან, რომ თავიდან ადამიანის ცოდვით დაცემამდე, სამოთხე აქ, დედამიწაზე იყო.

მღვდელმთავარი ამბროსი წერს:

„დაუკვირდი, რომ ღმერთმა სამოთხეში მოათავსა ადამიანი არა როგორც ღმერთის ხატება, არამედ – ხორციელი ადამიანი. უსხეულო არ არსებობს რომელიმე ადგილას. მან მოათავსა ადამიანი სამოთხეში ზუსტად ისევე, როგორც მზე მოათავსა ზეცაზე“ (Paradise, ch.1, pp. 289).

ასევე გვასწავლის მღვდელმთავარი იოანე ოქროპირი:

„ნეტარმა მოსემ იმისათვის ჩაწერა ამ ადგილის სახელი „ედემი“, რათა ცრუმეტყველების მოყვარულებმა ვერ აცდუნონ უბრალო მსმენელები და ვერ თქვან, რომ სამოთხე დედამიწაზე კი არა, ზეცაში იყო და არ ბოდავდნენ მსგავსი მითოლოგიებით... როგორც კი გაიგებ, რომ დაჰნერგა ღმერთმა სამოთხე ედემს აღმოსავალით, მაშინ უნდა ჩაწვდე, რომ სიტყვა დაჰნერგა ღმერთისგან არის და იფიქრე ღვთივ შესაფერად, ე.ი. მან ბრძანა; ხოლო შემდგომი სიტყვების თაობაზე გწამდეს, რომ სამოთხე მართლაც იყო შექმნილი და ზუსტად იმ ადგილას, სადაც წმ. წერილი მიუთითებს... ხოლო სიტყვა დადვა ისე გავაცნობიეროთ, რომ თითქოსდა ნათქვამი ყოფილიყო: უბრძანა ადამიანს, ეცხოვრა იქ, რათა სამოთხის მზერას და იქ ყოფნას მისთვის დიდი სიამოვნება მიენიჭებინა, მადლიერების გრძნობა აღეძრა მასში“ (Беседы на книгу Бытия, XIII, 3-4, გვ.105-106).

2. 9. და აღმოაცენა ღმერთმან მერმეცა ქუეყანისაგან ყოველი ხე შუენიერი ხილვად და კეთილი საჭმელად და ხე ცხორებისა საშუალ სამოთხისა და ხე გამომრჩევალი ცნობასა კეთილისა და ბოროტისასა.

ღირსი ეფრემ ასურს სამოთხის დედამიწასთან კავშირი იმდენად პირდაპირ ესმის, რომ „შესაქმის წიგნის განმარტებაში იგი ზუსტად განსაზღვრავს: რაკი სამოთხე ხეების აღმოცენების ადგილია, მაშასადამე იგი მესამე დღეს შეიქმნა სხვა მცენარეულობასა და ქმნილებებთან ერთად (თავი 2, გვ. 231).

მაგრამ რა კავშირი უნდა არსებობდეს ამ მიწიერ სამოთხეს, მის აღმოცენებულ ხეებსა და, როგორც ჩანს, სულიერ სამოთხეს შორის, რომელსაც პავლე მოციქული ჭვრეტდა? ამ კითხვის პასუხი თითქოს შესაძლებელია ღირსი გრიგოლ სინელის სამოთხის აღწერაში დავინახოთ. იგი სამოთხეში ისეთივე საღვთო აღმაფრენის მდგომარეობაში იმყოფებოდა, როგორშიც პავლე მოციქული გახლდათ:

„ედემი ისეთი ადგილია, სადაც ღმერთმა სხვადასხვაგვარი კეთილსურნელოვანი მცენარეები დანერგა. იგი არც სავსებით უხრწნადია და არც მთლიანად ხრწნადი. ხრწნადობასა და უხრწნადობას შორის მყოფი იგი ყოველთვის სავსეა ხილით და აყვავებულია; აქ გაშლილი ყვავილები და კვირტები, წაქცეული ხეები და ჩამოცვენილი მწიფე ხილი გადაიქცევა კეთილსურნელოვან მიწად, რომელიც არ გამოსცემს ხრწნის სუნს, როგორც ამქვეყნიური ხეები. ეს კურთხევის უხვი მადლით არის, მუდამ რომ მოეფინება მას“ (Главы о заповедях и догматах, 10, Добротолюбие в русск. пep. т. 5).

წმიდათა და მართალთა ცხოვრებიდან ცნობილია შემთხვევები, როდესაც მათ, ვინც ღირსი შეიქმნა სამოთხის ხილვისა, იქიდან თან წამოიღეს ნამდვილი ხილი; მაგალითად, ღირსმა ეფროსინემ (მზარეულმა) მოიტანა ვაშლები და ღვთისმოშიშებმა მიირთვეს, როგორც სიწმინდე, ჩვეულებრივი მიწიერი ვაშლებისაგან სრულიად განსხვავებული (Жития святых, сентября 11-ый день).

გასაოცარ სამოთხისეულ გამოცდილებას ავლენს წმ. ანდრია კონსტანტინეპოლელის, ქრისტესთვის სალოსის, ცხოვრება (IX საუკუნე). ეს თვით წმიდანის ნაამბობიდან მისმა მეგობარმა ნიკიფორემ ჩაიწერა:

„ერთხელ, მკაცრი ზამთრის დროს, როდესაც წმ. ანდრია ქუჩაში იწვა, გაყინული და უკვე სიკვდილთან მიახლოებული, მან უეცრად იგრძნო შინაგანი სითბო და დაინახა მშვენიერი ჭაბუკი მზესავით მანათობელი სახით, რომელმაც იგი სამოთხეში, მესამე ცაზე წაიყვანა. „საღვთო ნებით მე ორი კვირის განმავლობაში საამურ ხილვაში ვიმყოფებოდი... ვხედავდი ჩემს თავს მშვენიერ და საკვირველ სამოთხეში. გონებითა და გულით მაოცებდა ღვთაებრივი სამოთხის აუწერელი მშვენიერება და ვნეტარებდი, როცა იქ დავდიოდი. იქ იყო მრავალი ბაღი სავსე მაღალი ხეებით, რომელთა კენწეროების რხევა ახალისებდა ჩემს თვალებს; მათი ტოტებიდან მოედინებოდა საოცარი კეთილსურნელება. ამ ხეთა მშვენიერებას ვერ მივამსგავსებთ ვერცერთ მიწიერ ხეს... იმ ბაღებში იმყოფებოდა ურიცხვი მრავალფეროვანი ფრინველი ოქროსფერი, ქათქათა და სხვა მრავალი ფერების მქონე. ისინი სამოთხის ხეების ტოტებზე ისხდნენ და ისე საამურად გალობდნენ, რომ მათი ტკბილხმოვანი გალობის გამო საკუთარი თავი აღარ მახსოვდა...“

ამრიგად, სამოთხე თავდაპირველად ხრწნადობასა და უხრწნელობას შორის არსებული მიწიერი რეალობა იყო; იგი მსგავსია სამყაროს ისეთი ბუნებისა, როგორიც იყო იგი ადამიანის ცოდვით დაცემამდე და შედგება ისეთი „მატერიისაგან“, რომელიც განსხვავდება ამ სოფლის მატერიისაგან (როგორსაც ჩვენ დღეს ვიცნობთ). ეს ზუსტად შეესაბამება ადამიანის ბუნებას ცოდვით დაცემამდე – რამეთუ სამოსელნი ტყავისანი, რომლითაც იგი შეიმოსა სამოთხიდან გაძევებული (როგორც ვნახავთ) სიმბოლურად უხეშ ხორცს აღნიშნავს, რომლითაც იგი შეიმოსა. მას შემდეგ ადამიანი, თავის უფრო უხეშ მდგომარეობაში, უკვე უუნაროა სამოთხის ხილვისაც კი მანამ, სანამ არ განიხსნება მისი სულიერი თვალი და არ იქნება „აღტაცებული“ ისე, როგორც პავლე მოციქული. ამჟამინდელი, თავისი არსით უცვლელი სამოთხის „ადგილი“ — უზენაეს სამეფოშია, რომელიც ჯერ კიდევ, როგორც ჩანს, სიტყვასიტყვით შეესაბამება დედამიწაზე „ამაღლებულობას“, მართლაც, ზოგიერთი წმ. მამა აცხადებს, რომ ცოდვით დაცემამდეც კი, სამოთხე ერთგვარ ამაღლებულ ადგილზე იმყოფებოდა, იყო რა „მთელს დედამიწაზე მაღლა“ (ღირსი იოანე დამასკელი, Точное изложение Православной веры, II, 11, გვ.75; იხ. აგრეთვე ღირსი ეფრემ ასური, Toлкованиe нa книгу Бытия, თავი 2, 83. 231).

ორ ხეს - სიცოცხლისას და კეთილისა და ბოროტის ცნობადისას - მოგვიანებით შევეხებით.

2, 10-14. ხოლო მდინარე გამოვალს ედემით, მომრწყველი სამოთხისაი, მიერ განიყოფის ოთხად თავად. სახელი ერთისა ფისონ. ესე გარე-მოვლის ყოველსა ქუეყანასა ევილათისასა. მუნ უკუე არს ოქრო. ხოლო ოქრო მის ქუეყანისა კეთილ, და ანთრაკი და ქვაი მწუანე. და სახელი მდინარისა მეორისა გეონ. ესე გარემოვლის ყოველსა ქუეყანასა ეთიოპიისასა. და მდინარე მესამე - ტიგრისი. ესე ვალს წინაშე ასურეთისა. ხოლო მდინარე მეოთხე, ესე – ევფრატი.

ეს ნაწყვეტი ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ ცოდვით დაცემამდე სამოთხე დედამიწის განსაზღვრულ ადგილზე იყო. წმ.მამები კრძალავენ ამ ოთხი მდინარის უბრალოდ ალეგორიულად განმარტებას. აი, რას ამბობს წმ. იოანე ოქროპირი:

„შეიძლება, საკუთარი სიბრძნით საუბრის მოყვარულნი აქაც არ უშვებენ არც იმას, რომ მდინარეები ნამდვილად მდინარეებია, არც იმას, რომ წყლები მართლაც წყლები არის, არამედ შთააგონებენ მსმენელებს, რომ ისინი (მდინარეებისა და წყლების სახელით) რაღაც სხვა რამეს წარმოადგენდნენ. მაგრამ ჩვენ ყურს არ მივაპყრობთ ამ ადამიანებს, ჩვენს სმენას მათთვის დავახშობთ და ვერწმუნებით ღვთაებრივ წერილს“ (Беседы нa книгу Бытия, XIII, 4, გვ. 107).

საზოგადოდ, წმიდა მამები ამ ოთხ მდინარედ ტიგროსს, ევფრატს, ნილოსსა და დუნაის (ან, სხვათა აზრით, განგს) მიიჩნევენ; ამგვარად, მიწიერი სამოთხის ადგილმდებარეობა უძველესი ცივილიზაციის აკვანს წარმოადგენს. აი, რას წერს სხვა ტრაქტატში წმიდა იოანე ოქროპირი წმიდა წერილის ამ ნაწყვეტის შესახებ:

„მაშ, ისმინე, რომ სამოთხე პატარა ბილიკი კი არ იყო, რომელსაც უმნიშვნელო სივრცე ჰქონდა. მას ისეთი მდინარე რწყავდა, რომლის სისავსიდანაც ოთხი მდინარე გამოდიოდა“ (О творении миpa, V, 5, Tворения, ч. 6, CПб, 1900, გვ. 791).

უნაყოფო იქნებოდა მსჯელობა იმის შესახებ, თუ როგორ გაიყო სამოთხის ერთი მდინარე ოთხ მდინარედ, რომელსაც, როგორც დღეს ვხედავთ, ოთხი სხვადასხვა სათავე აქვს. დღევანდელი სამყარო იმდენად განსხვავდება ცოდვით დაცემამდე არსებული სამყაროსაგან (წარღვნამდელისგანაც კი), რომ არ ღირს ასეთი გეოგრაფიული საკითხების განხილვა.

ჩვენს თანამედროვე გონებას, რომელიც ზუსტი მეცნიერული კვლევებისკენაა მიდრეკილი, ძირითადად უჭირს იმ წმიდა მამათა საუბრის გაგება, რომლებიც არ ანსხვავებენ სამოთხეს, როგორც გეოგრაფიულ ადგილს (ცოდვით დაცემამდე), იმ სამოთხისაგან, რომელიც მართალთა სულიერი სავანეა ამჟამად. ზემოთ ციტირებულ ტრაქტატში - წმიდა იოანე ოქროპირი ამბობს: „სამოთხის მდინარე იმიტომ იყო ასე წყალუხვი, რომ იგი გამზადებული გახლდათ აგრეთვე პატრიარქების, წინასწარმეტყველებისა და სხვა წმიდანებისთვისაც“ (გონიერი ავაზაკებიდან დაწყებული ლუკ. 23-24). ცხადია, რომ ჩვენი თანამედროვე წარმოდგენები მეტისმეტად დუალისტური გახდა – ძალიან იოლად ვყოფთ საგნებს „სულიერად“ ან „მატერიალურად“ მაშინ, როდესაც სამოთხის სინამდვილე ორივესთვის თანაზიარია.

2, 15. და მოიყვანა უფალმა ღმერთმან კაცი, რომელი შექმნა, და დაადგინა იგი სამოთხესა შინა საშუებლისასა საქმედ მისა და ცვად.

ამ მუხლიდან, როგორც წმიდა მამები განმარტავენ, შეიძლება, ცოტაოდენი რამ გავიგოთ ადამის სულიერი ვარჯიშისა და მისი სულის მდგომარეობის შესახებ. ცოდვით დაცემამდე სამოთხის ფიზიკური დამუშავება და გაშენება არ ყოფილა საჭირო. წმიდა იოანე ოქროპირი წერს (მისი სწავლება მთლიანად ღირსი ეფრემ ასურის სწავლებას შეესაბამება. იხ. შესაქმის წიგნის განმარტება (Toлкование нa книгу Бытия, თავი 2, გვ. 232):

საქმედ მისა. რა აკლდა სამოთხეს? თუ საქმე მაინც იყო, საიდან გაჩნდა გუთანი ან მიწათმოქმედების სხვა იარაღები? საღვთო საქმე ის იყო, რომ მას ემოქმედა მცნებების მიხედვით და დაეცვა ისინი, შეენარჩუნებინა მათდამი ერთგულება: რაითა გრწმენეს ქრისტესი ესე არს საქმე ღმრთისაი (იოანე 6, 29); ასევე საქმე გახლდათ რწმენა მცნებისადმი, ანუ იმ შემთხვევაში, თუ იგი აკრძალულ ხილს შეეხებოდა, მოკვდებოდა, თუ არა მაშინ იცოცხლებდა; ადამის საქმე გახლდათ, აგრეთვე, სულიერ სიტყვათა დაცვა... ნათქვამია: „საქმედ მისა დაცვად“ – ვისგან დასაცავად? მაშინ არც ყაჩაღი იყო, არც ვინმე გამვლელი ან ბოროტგანმზრახველი. – მაშ, ვისგან დავიცვათ? დავიცვათ საკუთარი თავისთვის; არ დავკარგოთ იგი მცნების დარღვევით; დავიმარხოთ სამოთხე ჩვენთვის – მცნებათა დაცვით!“ (O творении мира, V, 5, გვ. 791).

წმიდა გრიგოლი ღვთისმეტყველი სამოთხისეულ „შრომას“ უფრო სიღრმისეულად ხსნის:

„ეს ადამიანი... ღმერთმა სამოთხეში უკვდავ მცენარეთა მომვლელად, შესაძლოა, როგორც მარტივ, ისე სრულყოფილ ღვთიურ განზრახვათა აღსასრულებლად დაამკვიდრა“ (Bтоpoe cлово на пасху, VIII, გვ.129).

საზოგადოდ, ასკეტი მამები „კეთებას“ და „დაცვას“ ლოცვის სულიერ შრომას მიაკუთვნებენ. ღირსი ნილოს სორელი ძველი მამის, ღირსი ნილოს სინელის განმარტებას ასეთ კომენტარს დაურთავს:

„წმიდა ნილოს სინელმა ეს უძველესი წყაროებიდან მოიტანა: ადამი დაამკვიდრა, რათა მან აკეთოს და დაიმარხოს, რამეთუ წმიდა წერილი ამბობს, რომ ღმერთმა, შექმნა რა ადამი, იგი სამოთხეში დაუტევა სამოთხის მოქმედად და დასაცავად. წმიდა ნილოს სინელმა სამოთხისეულ საქმეს ლოცვა უწოდა, ხოლო დამარხვას ბოროტ ზრახვათაგან ლოცვით დაცვა“ (ღირსი პაისი (ველიჩკოვსკი), Oб yмной или утренной молитве, თავი 2, 1902, გვ.19).

ღირსი პაისი (ველიჩკოვსკი) ამ ორი წმიდა მამის შეხედულებას, თავის მხრივ, ამგვარ კომენტარს ურთავს:

„ამ განმარტებებიდან ჩანს, რომ ღმერთმა ადამიანი „ხატად და მსგავსად თვისა“ შექმნა და იგი სამოთხის სიტკბოებაში შეიყვანა. წმიდა გრიგოლ ღვთისმეტყველის მიხედვით, მან უკვდავი ბაღები შექმნა, ე.ი. მისი აზრი – ღვთაებრივი, უწმიდესი, უზენაესი და სრულყოფილი გახლდათ, რომელიც წმიდა სულითა და გულით უნდა ჰგიებდეს მხოლოდ გონებით ხილულ ღვთისმსახურ, კეთილსაამო ლოცვაში, ანუ უფლის უტკბეს ხილვაში; ადამიანი ვაჟკაცურად, თვალისჩინივით უნდა უფრთხილდებოდეს მას, როგორც სამოთხისეულ ქმედებას, რათა იგი მის სულსა და გულში არასდროს დაკნინდეს. ამიტომაც არის გონიერი ლოცვა მშვენიერი, წმიდა და ღვთთაებრივი, რომლის ფესვი და თხემი, ანუ დასაბამი და სრულყოფილება ადამიანს ღვთისგან სამოთხეში მიეცა. აქედან არის მისი დასაწყისიც“ (იქვე, გვ. 19-20).

2. 16-17. და ამცნო უფალმან ღმერთმან ადამს, მეტყუელმან: ყოვლისაგან ხისა სამოთხისა ჭამით სჭამო. ხოლო ხისაგან ცნობადისა კეთილისა და ბოროტისა არა სჭამოთ მისგან, რამეთუ რომელსა დღესა სჭამოთ მისგან, სიკუდილით მოჰკუდეთ.

თუკი ვინმე შეეცდება, ალეგორია იპოვოს შესაქმისა და სამოთხის შესახებ თხრობაში, იგი ყველაზე მეტად მაშინ შეცდება, როცა ამ ორ ხეს – ხეს სიცოცხლისას და ხეს ცნობადისა კეთილისა და ბოროტისას შეეხება. მიუხედავად ამისა, შესაქმის წიგნის წმიდა მამათა განმარტებების მთელი „რეალიზმი“, ისევე როგორც ის ფაქტი, რომ სამოთხე სინამდვილეში ხეებით გაშენებული, მატერიალური (ან ნახევრადმატერიალური) ბაღი იყო (და არის), იმაზე მიუთითებს, რომ ეს ხეები ნამდვილი იყო. წმიდა გრიგოლი პალამა, როგორც უკვე ვიხილეთ, სწორედ ამ ფაქტს აღნიშნავს, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც მას წმიდა გრიგოლ ღვთისმეტყველისა და სხვა წმიდა მამათა მოწმობანი მოჰყავს.

ამრიგად, თხრობა სამოთხეში ცდუნების შესახებ არც ალეგორიაა და არც ზღაპარი. ის ისტორიული გადმოცემაა იმისა, თუ რა შეემთხვათ სინამდვილეში ჩვენს პირველ წინაპრებს. რა თქმა უნდა, ის, რაც მოხდა, პირველ რიგში სულიერი მოვლენა გახლდათ (რასაც ქვემოთ უფრო ცხადად ვნახავთ), რომელიც აკრძალული ხის ნაყოფის შეჭმით გამოიხატა.

ღირსი იოანე დამასკელი კარგად აღწერს ადამის სამოთხეში ყოფნის ორგვარ ასპექტს – მატერიალურსა და არამატერიალურს:

„ზოგს, რა თქმა უნდა, სამოთხე ხორციელად წარმოუდგენია, ზოგს კი – სულიერად. თუმცა, მე მაინც მგონია, რომ ადამიანის მსგავსად, რომელიც ერთდროულად ხორციელად და სულიერად შეიქმნა, მისი უწმიდესი ტაძარიც ასევე სულიერი და ხორციელი გახლდათ, რომელსაც ორგვარი სახე ჰქონდა; რამეთუ, როგორც აღვნიშნეთ, ადამი სხეულით ღვთაებრივ და მშვენიერ ადგილას ცხოვრობდა, სულით კი უფრო აღმატებულ, უმაღლეს ადგილას, ღმერთთან იმყოფებოდა და ღმერთი გახლდათ მისი დიდებული საფარველი. ღვთისგან მადლმოსილი, იგი, ანგელოზის მსგავსად, მხოლოდ ერთადერთი უნეტარესი ნაყოფით, ღმერთის ხილვით ტკბებოდა და ამ ჭვრეტით იკვებებოდა.“ (Toчнoe изложениe Пpaвослaвной веры, II, 11, გვ. 76-77).

სხვაგან ღირსი იოანე დამასკელი წერს:

„ადამის სხეულით გრძნობად (ხორციელ) სამოთხეში დედამიწაზე ცხოვრობდა, სულიერად კი იგი ანგელოზებთან ურთიერთობდა და ღვთაებრივი აზრებით იკვებებოდა. ის შინაგანი უბრალოებისა და ბუნებრივი ცხოვრების გამო შიშველი იყო და თავისი საქმეებით მხოლოდ და მხოლოდ შემოქმედისაკენ მიილტვოდა, მისი ჭვრეტით ტკბებოდა და მხიარულებდა“ (Toчнoe изложениe Пpaвослaвной веры, ს,II, 30, გვ.116-117).

ცხადია, რომ ადამიანის სამოთხეში ცხოვრება და ყოველი ხის ნაყოფის მიღება არა მხოლოდ განცხრომა გახლდათ ამ საუცხოო ადგილას, არამედ სწრაფვა და მოღვაწეობა ამაღლებულისაკენ; თავად არსებობა „ხისა ცნობადისა კეთილისა და ბოროტისა“ და მისი ნაყოფის მიღების აკრძალვა მიუთითებს ადამიანის გამოწვევასა და გამოცდაზე, რომელსაც მან უნდა გაუძლოს, რათა უფრო ამაღლდეს. ღირსი იოანე დამასკელი აღწერს სრულყოფისაკენ აღმასვლას, რაც ადამს სამოთხეში მოელოდა:

„ღმერთი ამბობს: ყოვლისაგან ხისა სამოთხისა ჭამით სჭამო, რაც ალბათ ამას ნიშნავს: ყველა ქმნილების მეშვეობით ამაღლდი ჩემამდე შემოქმედამდე და ყოველივესგან თითო ნაყოფი შეკრიბე; ჩემით ცხოვრება და ტკბობა შენთვის საკუთარი ყოფიერების დასაბამად უნდა იქცეს; რამეთუ ამგვარად იქნები შენ უკვდავი... ღმერთმა შექმნა ადამიანი... ცოცხალი არსება, რომელიც აქ, ანუ ნამდვილ ცხოვრებაში გარკვეული წესრიგით ხელმძღვანელობდა და სხვა ადგილას, ანუ მომავალ საუკუნეში, გადადიოდა; და აი, იდუმალების უმაღლესი ხარისხი! ღმერთისკენ მისწრაფების შედეგად ადამიანი თავადაც ღმერთი ხდებოდა (თუმცა, ღმერთად გახდომა ღვთაებრივ ნათელში მონაწილეობის აზრით და არა ღვთაებრივ არსში გადასვლით)“ (იქვე, II, 11-12, გვ.78-80).

ამრიგად, ღმერთმა შექმნა სამოთხე და საერთოდ, ადამიანის მთელი მიწიერი ცხოვრება, წმიდა ბასილი დიდის თქმით, როგორც „ძირითადად კაცობრიობის სულთა საწვრთნელი და საგანმანათლებლო ადგილი“ (ჰომილიები, 1,5; გვ. 210). პირველ რიგში, „კაცთა სულისათვის სასწავლო-სააღმზრდელო ადგილი“ თავიდან ადამიანს წარედგინა, როგორც აღმასვლის გზა დიდებიდან დიდებისაკენ, სამოთხიდან ცად სულიერი დამკვიდრებისაკენ, წვრთნისა და გამოცდების მეშვეობით, რომელთაც მას უფალი უგზავნიდა (დაწყებული მცნებიდან არ ეჭამა ერთადერთი, კეთილისა და ბოროტის შეცნობის ხის ნაყოფი). ადამიანი სამოთხეში, შუალედურ მდგომარეობაში, ზეცასა და დედამიწას შორის იქნა დამკვიდრებული. ზეცისა, სადაც ყოფნა მხოლოდ და მხოლოდ სულიერთ ძალუძთ, და დედამიწისა, რომელიც შესაძლო იყო, ხრწნადი გამხდარიყო და როგორც ვნახავთ, იგი გახდა კიდეც ადამიანის ცოდვით დაცემის გამო.

მაშ, რა იყო „ხე ცნობადისა კეთილისა და ბოროტისა“? და რატომ იყო იგი ადამიანისათვის აკრძალული? წმიდა გრიგოლი ღვთისმეტყველის კლასიკური განმარტებით, სამოთხეში ღმერთმა ადამს მისცა „კანონი თავისუფლებაში გასაწრთვნელად. კანონი გახლდათ მცნება იმის შესახებ, თუ რომელი მცენარეებით ესარგებლა ადამიანს და რომლებს არ უნდა შეხებოდა. ეს უკანასკნელი, შეცნობის ხე, ბოროტი განზრახვით ან აკრძალული შურის გამო კი არ იყო დარგული (დაე, ნუ გახსნიან ამ დროს ბაგეთ ღვთის მებრძოლნი და ნუ მიბაძავენ გველს!); პირიქით, იგი დროულად მოხმარებისათვის კეთილი გახლდათ (ვინაიდან, ეს ხე, ჩემი აზრით, ჭვრეტა გახლდათ, რომელთან მიახლებაც მხოლოდ გამოცდილებით სრულყოფილებს შეეძლოთ), მაგრამ არ არის კარგი მათთვის, ვინც ჯერ კიდევ გამოუცდელია; ისევე, როგორც სრულფასოვანი საკვები უსარგებლოა იმისთვის, ვინც სუსტია და ვისაც ჯერ მხოლოდ რძე ესაჭიროება“ (Bтopoe слово на пасху VIII. გვ. 129).

ღირსი იოანე დამასკელი კი ასე წერს:

„ხოლო ხე ცნობადისა კეთილისა და ბოროტისა მრავალფეროვანი სანახაობის განხილვა, სახეთა ანუ საკუთარი ბუნების შეცნობაა. იგი ყოვლადმშვენიერია სრულყოფილი და საღვთო მჭვრეტელობაში განმტკიცებული იმ ადამიანებისათვის, ვინც შემოქმედის დიდებულებას თავად აღმოაჩენენ; მათთვის, ვისაც სხვა, ე.ი. უარეს მდგომარეობაში გადასვლისა არ ეშინიათ, იმის შედეგად, რომ მათ ასეთი ჭვრეტის ერთგვარი უნარჩვევები ხანგრძლივი წვრთნით შეიძინეს; მაგრამ არ არის მშვენიერი (უსარგებლოა), ჯერ კიდევ ჭაბუკთათვის, რომლებიც ავხორცული ტკბობის სურვილით არიან სავსენი, რომელთაც ჩვეულებრივ საკუთარ სხეულზე ზრუნვა იზიდავთ, ვინაიდან მათში სუსტია განცდა აღმატებულისა იმის გამო, რომ ისინი ჯერ კიდევ მტკიცედ არ დამკვიდრებულან ყოვლადმშვენიერების (უფლის) სიყვარულში“ (Toчнoe изложение пpaвославной вepы, II, 11, გვ. 77).

იმისათვის, რომ შევაჯამოთ მართლმადიდებლური სწავლება სამოთხის ამ ორი ხის შესახებ, მოვიტანოთ მღვდელმთავარ იოანე ოქროპირის სიტყვები:

„ხე ცხოვრებისა სამოთხეში არსებობდა, როგორც ჯილდო; ხოლო ხე ცნობადისა – როგორც წინსწრაფვის, ღვაწლის საგანი. ამ ხის შესახებ მცნების დამარხვით ადამიანი ჯილდოს მიიღებდა. საოცრებაა, რომ სამოთხეში ყველგან ნაყოფით დახუნძლული ყოველგვარი ხე ყვავის, მხოლოდ ორი ხეა შუაში, როგორც ბრძოლისა და წვრთნის საგანი“ (O творении миpa, V,7, გვ. 793-794).

ეს არის ღრმა თემა, რომელიც ჩვენს ადამიანურ ბუნებასთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული. (ეს მსჯელობა აღებულია მამა სერაფიმეს საუბრიდან. ახალგაზრდა მსმენელთა შორის ძირითადად მოზარდები იყვნენ (ოც წლამდე) და მამა სერაფიმე თემის მათი მდგომარეობის შესაბამისად გადმოსცემდა.) მართლაც, კაცთა ცხოვრებაში დღეს რაღაც მსგავსება ჩანს ადამის ცდუნებასთან. თუმცა, ადამი მაშინ ცოდვილი არ ყოფილა და ამ თვალსაზრისით, მისი მდგომარეობა ჩვენი დღევანდელი მდგომარეობისგან განსხვავდებოდა. იგი მაინც გვაგონებს თექვსმეტი, ჩვიდმეტი ან თვრამეტი წლის ჭაბუკს, რომელიც სიკეთეშია აღზრდილი და უკვე იმ ასაკში გადადის, როცა თვითონ უნდა აირჩიოს, იცხოვროს თუ არა კეთილი ნებით. ეს ამგვარად იმიტომ ხდება, რომ ადამიანი თავისუფალი ნებით არის შექმნილი. მაშასადამე, უნდა არსებობდეს არჩევანი. საჭიროა, სიკეთე გააზრებულად აკეთოთ. არ შეიძლება იყოთ კარგი მხოლოდ იმიტომ, რომ ამას ვიღაც გეუბნებათ. ადრე თუ გვიან თავისუფალი ნება გაიძულებთ, აქტიურად აირჩიოთ სიკეთე, წინააღმდეგ შემთხვევაში, იგი არ გახდება თქვენი არსის ნაწილი. ეს ყველასთვის მართებულია, გარდა ბავშვისა, რომელიც მცირეწლოვანი გარდაიცვლება.

ამიტომ, ადამიანი, როდესაც მოწიფულობის ასაკს მიაღწევს, იგი ადამის მსგავსი არჩევანის წინაშე უნდა დადგეს: ან თავისულად აირჩიოს სიკეთე, ან ბოროტების ჩადენით დაუშვას შეცდომა „ცოდვილ ცხოვრებაში“.

წმიდა მამები ამბობენ, რომ „ხე ცნობადისა კეთილისა და ბოროტისა“ მხოლოდ მოწიფული ადამიანებისთვის არსებობს, რადგანაც თავისუფალი ნება გვაქვს, შეუძლებელია, რომ არ ვიცოდეთ, თუ რა არის ბოროტება. არჩევანი ჩვენზეა - ან შევიძინოთ ცოდნა ბოროტების შესახებ სხვათა შეცდომებით ან ბოროტების დაძლევით მივიღოთ ეს ცოდნა.

ყველა ადამიანმა, იმისათვის რომ სრულყოფილი ქრისტიანი გახდეს და განმტკიცდეს სიკეთის ქმნაში, უნდა იცოდეს ბოროტების არსი. მან უნდა იცოდეს, თუ რა არის გამორჩეული, რისი გაკეთებაც არ შეიძლება. ასეთი ცოდნის შეძენა შესაძლებელია მძიმე ცოდვებში ჩავარდნის გარეშეც - თუ სხვათა მაგალითზე სწავლას აირჩევთ, ან გაქვთ უნარი, დაინახოთ და გაიგოთ სხვისი მძიმე ცოდვა და ამ შეცდომის შედეგი ისე ნათლად, თითქოს ეს თქვენი გამოცდილება იყო, ეს უკვე თქვენი საკუთარი გამოცდილების ნაწილი გახდება, თქვენივე შეცოდების გარეშე.

ცხადია, რომ ეს არის ის, რისი გაკეთებაც ადამს შეეძლო. იგი რომ შეწინააღმდეგებოდა ცდუნებას, მაშინ მიხვდებოდა მის არსს, ე.ი. მიხვდებოდა იმას, რომ ყოველივე არც ისე სრულყოფილი იყო და მის გზაზე იყო ის, ვისაც მისი მონადირება სურდა. მაშინ, როდესაც მეორე ცდუნება მოახლოვდებოდა, იგი უკვე გველს დაინახავდა (ან იმას, რასაც ეშმაკი გამოიყენებდა), რომელიც მას ცოდვით დაცემას უმზადებდა და მიხვდებოდა, რომ არსებობს ბოროტებაცა და ბოროტი ნებაც, რომელიც მას აიძულებდა, ესურვა სამოთხის დაკარგვა. მას შეეძლო ბოროტების არსის გაგება იმგვარადაც, რომ ცდუნებისადმი წინააღმდეგობით თავად არ ეგემა ამ ხის ნაყოფი.

თავად ხე იყო ბოროტების შეცნობა, რადგანაც მისი ნაყოფის ჭამა მცნების დარღვევას ნიშნავდა. ადამმა ბოროტების შესახებ ურჩობით გაიგო. მან ცოდვის გზა აირჩია და მწარე გამოცდილება ამგვარად შეიძინა, რაც ბოროტებაში ცხოვრებას, შემდეგ კი მონანიებასა და სიკეთისაკენ დაბრუნებას ნიშნავს.

ასეთია ადამის მიერ არჩეული გზა. ამიტომაც შეიცვალა მთელი ჩვენი ბუნება. ყველა ადამიანს აქვს თავისუფალი ნება – ისევე, როგორც ადამს, – მაგრამ ჩვენ უკვე ცოდვით შობილნი ვართ. თვით ჩვილნიც კი, სავსენი არიან სხვადასხვაგვარი ბოროტებით. თუმცა, ნამდვილი ბოროტება მანამდე არ ჩნდება, სანამ ვინმე შეგნებულად არ აირჩევს მას და ეს არჩევანი უკვე მოწიფულ ასაკს მიეკუთვნება.

ამრიგად, გარკვეული აზრით, ყველა იგემებს ამ ხის ნაყოფს, მის მიღებაზე უარის თქმით კი, ადამიანი სათნოების გზისაკენ მიემართება. სამწუხაროდ, უმეტეს შემთხვევაში, უპირატესობა ცოდვით დაცემის გარეშე გადარჩენას არ ენიჭება, თუმცა, არსებობს საფუძვლიანი მიზეზი სხვაგვარი არჩევანისაც. დღეს ვხედავთ, რომ ბოროტება ჩვენს გარშემო ყველგან არის, მაგრამ გვყავს მოძღვრები და წმიდა მამები, რომლებიც სიკეთის გზაზე გვაყენებენ. შესაძლოა ადამიანი ქრისტიანულად აღიზარდოს – ღირსი სერგი რადონეჟელის ან სხვა წმიდანთა მსგავსად, რომლებიც ბავშვობიდანვე მონასტრებში ცხოვრობდნენ. ამ შემთხვევაში ის კეთილი მაგალითებით იქნება გარემოცული და მან შეიძლება სხვათა ცოდვის შედეგი იხილოს და თავად ასე აღარ მოიქცეს. თეორიულად ეს სავსებით შესაძლებელია, მაგრამ მწარე გამოცდილებით, ჩვეულებრივ, ისე ხდება ხოლმე, რომ ვიგემებთ ამ ხის ნაყოფს - თავადვე ვცოდავთ.

2. 18-20. და თქუა ღმერთმან: არა კეთილ არს ყოფად კაცი მარტო. უქმნეთ მას შემწე მისებრი. და შექმნნა უფალმან ყოველნი მხეცნი ველისანი და მფრინველნი ცისანი და მოიყვანნა იგინი ადამისა ხილვად, რაი უწოდოს მათ და ყოველი, რომელი უწოდა მათ ადამ სულსა ცხოველსა, ესე არს სახელები მისი. და უწოდა ადამ სახელები ყოველთა საცხოვართა და ყოველთა მხეცთა ქუეყანისათა. ხოლო ადამისი არა იპოვა შემწე მსგავსი მისი.

„შეუსაბამოებანი“ არც ამ ნაწყვეტში უნდა ვეძიოთ, როგორც ამას რაციონალისტი მეცნიერები ცდილობენ, თითქოსდა ეს ტექსტი აღწერს ცხოველთა შექმნას ადამიანის შექმნის შემდეგ, რაც შესაქმის წიგნის პირველ თავში აღწერილ თანმიმდევრობას ეწინააღმდეგება. ამ ნაწყვეტის საგანია, ადამის მიერ, ცხოველებისათვის სახელების დარქმევა. მასში მხოლოდ გაკვრით არის აღნიშნული, რომ ისინი ადამის „თანაშემწეები“ არ იყვნენ, ასეთი შეიძლებოდა მხოლოდ მისი მსგავსი ბუნების ქმნილება ყოფილიყო (ე.ი. ცოლი, როგორც ეს მომდევნო თავებშია მოხსენიებული).

ცხოველები მიყვანილნი იქნენ ადამთან, რამეთუ მათი ადგილი სამოთხეში კი არ არის, არამედ სამოთხის გარეთ, დედამიწაზე; სამოთხე განკუთვნილია მხოლოდ და მხოლოდ ადამიანისათვის – რაც იმაზე მიუთითებს, რომ ყველა მიწიერ ქმნილებათა შორის მხოლოდ ადამიანი დამკვიდრდება სასუფეველში, სადაც ის შეიძლება ამაღლდეს სამოთხიდან ღმერთის მცნებათა დაცვით.

ღირსი იოანე დამასკელი წერს, რომ სამოთხე არის:

„ღვთაებრივი ადგილი და შესაფერისი სამკვიდრებელი მისთვის, ვინც ღვთის ხატებად არის შექმნილი; იქ არცერთი უტყვი ქმნილება არ იმყოფებოდა, გარდა ღვთის მიერ შექმნილი ადამიანისა“ (Tочное изложениe пpaвославной вepы, II, 11, გვ. 75).

წმიდა იოანე ოქროპირი კი გვასწავლის:

„ადამს მთელი დედამიწა მიეცა, ხოლო მისი სამკვიდრებელი სამოთხე გახლდათ. მას შეეძლო, სამოთხის გარეთაც ყოფილიყო, მაგრამ ის ადგილი გათვალისწინებული იყო არა ადამიანისთვის, არამედ – უტყვი ცხოველებისათვის – ოთხფეხა ნადირთა და ქვეწარმავალთა ბინადრობისათვის. სამეფო და საუფლო სამკვიდრებელი ადამიანისთვის სამოთხე იყო. სწორედ იმიტომ მიუყვანა ღმერთმა ცხოველები ადამს, რომ ისინი მისგან დაშორებულნი იყვნენ. მონებს ყოველთვის კი არ წარუდგენენ ხოლმე ბატონს, არამედ მხოლოდ მაშინ, როდესაც საჭიროა. ცხოველებს დაერქვათ სახელები და მათ მაშინვე დატოვეს სამოთხე. იქ კი მხოლოდ ადამი დარჩა“ (O творении миpa VI, 1, გვ. 799).

წმიდა მამები ადამის მიერ ცხოველთა სახელდებას ზუსტად, სიტყვასიტყვით განმარტავენ და მასში ადამიანის მათზე ბატონობას, მის მათთან დაურღვეველ ჰარმონიას, პირველი ადამიანის სიბრძნესა და გონიერებას ხედავენ, რაც გაცილებით უფრო აღემატებოდა ყოველივეს, რასაც ადამიანი მას შემდეგ ფლობდა. ღირსი ეფრემი ამის შესახებ წერს:

„ხოლო ეს სიტყვები: მოიყვანნა იგინი ადამისა ხილვად, გვაჩვენებს ადამის სიბრძნესა და იმ ჰარმონიას, რომელიც ადამიანსა და ცხოველს შორის სუფევდა მანამ, სანამ ადამიანმა უფლის მცნებები არ დაარღვია. რამეთუ ისინი ადამიანთან, როგორც სიყვარულით აღსავსე მწყემსთან, შეიკრიბნენ; ადამის წინაშე უშიშრად დადიოდა ცხოველთა მრავალი სახეობა და მათ ერთმანეთის არ ეშინოდათ... ადამიანისთვის შეუძლებელი არ არის, რომ მან რამდენიმე სახელი მოიგონოს და დაიმახსოვროს, მაგრამ მის ბუნებას აღემატება, ერთდროულად ათასობით სახელი გამოიგონოს და უკანასკნელთაგან სახელდებულთა პირველთა სახელი არ უწოდოს ეს უკვე საღვთო საქმეა! და თუკი ადამიანმა შეძლო, მაშინ ეს ყოველივე ღვთისგან არის ბოძებული“ (Tолкованиe нa книгу бития, თავი 2, გვ. 233-234). სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ადამში ეს ჭეშმარიტად საღვთო სიბრძნის ნიშანი გახლდათ. წმიდა იოანე ოქროპირი წერს:

„ამას ღმერთი აკეთებს, რათა ადამის დიადი სიბრძნე გვიჩვენოს.. და კიდევ იმისათვის, რათა სახელთა წოდებაში გამოჩნდეს ნიშანი ბატონობისა... დაფიქრდი, თუ როგორი სიბრძნე იქნებოდა საჭირო ფრინველთა, ქვეწარმავალთა, ნადირთა, საქონელთა და სხვა უტყვ ქმნილებათა უამრავი სახეობისათვის სახელების დასარქმევად, და ამასთან, ყველა მათგანისათვის საკუთარი, თითოეული სახეობისათვის შესაბამისი სახელის შერჩევა. დააკვირდი, ლომები, ჯიქები, იქედნენი, მორიელები, გველები და ყველა სხვა უფრო მძვინვარე ცხოველები ადამთან, როგორც ბატონთან, სრული მორჩილებით მივიდნენ სახელების მისაღებად. ადამს არც ერთი მათგანის არ შეშინებია. დღემდე არსებობს ადამის მიერ დარქმეული სახელები. ღმერთმა ასე განამტკიცა, რათა მუდამ გვახსოვდეს ის ღირსება – ცხოველებზე ძალაუფლება, რომელიც ადამიანმა ღვთისგან მიიღო და გვახსოვდეს, რომ ამ ღირსების წართმევის მიზეზი თვით ადამიანია, რომელმაც - ცოდვით დაცემით დაკარგა თავისი ძალაუფლება“ (Беседы на книгу бития, XIV, 5, გვ. 115-116).

ადამიანში, როგორც ვნახეთ, არის რაღაც ცხოველური და ეს ცხოველური არსი მასში ცოდვით დაცემით გაბატონდა. ადამის მიერ ცხოველებისათვის სახელთა წოდება კიდევ მიუთითებს ადამიანის გონების პირველსაწყისი ბატონობის შესახებ ამ მდაბალ, ვნებიან ბუნებაზე. წმიდა ამბროსი წერს:

„ადამთან მიყვანილნი ველთა ნადირნი და ცათა ფრინველნი არის არსი ჩვენი უგუნური გრძნობებისა, ვინაიდან ნადირნი და ცხოველნი სხეულის (ხორცის) როგორც უფრო ძლიერი, ისე ზომიერი ხასიათის სხვადასხვა ვნებას წარმოადგენენ.. ღმერთმა გიბოძა ძალაუფლება, რათა გქონდეს უნარი, საღი მსჯელობით განასხვავო უკლებლივ ყველა საგნის სახეობა, რათა შეძლო ყველა მათგანზე მსჯელობა და შეიმეცნო, რომ შენი გონება ყველა მათგანზე აღმატებულია“ (Paradise, ნაწ. 11, გვ. 329-330).

2. 21-22. და დასდვა ღმერთმან განკვირვებაი ადამს ზედა და დააძინა და მოიღო ერთი გუერდთა მისთაი და აღავსო ხორცითა მის წილ. და აღუშენა უფალმან ღმერთმან გუერდი, რომელი მოიღო ადამისგან, ცოლად და მოიყვანა იგი ადამისა.

შესაქმის არცერთი ფრაგმენტი არ არის, ალბათ, ისეთი კარგი საჯილდაო ქვა მთელი წიგნის გასაგებად, როგორც ეს მოკლე ნაწყვეტი ადამის ნეკნიდან ევას შექმნის შესახებ. თუ მას ისე გავიგებთ, „როგორც დაწერილია“ და როგორც ამას წმიდა მამები იქმოდნენ, მაშინ წიგნის დანარჩენ ნაწილსაც ადვილად გავიგებთ. მაგრამ თუ კი მას ასე უბრალოდ ვერ მივიღებთ (ჩვენი თანამედროვე გონება კი თითქმის ინსტიქტურად აღდგება ასეთი მარტივი გაგების წინააღმდეგ), უეჭველია, რომ შესაქმის წიგნში კიდევ მრავალ ადგილს ვიპოვით, რომელთა ისე გაგება, როგორც ეს წმიდა მამებს ესმოდათ, ძლიერ გაგვიჭირდება.

ეს ნაწყვეტი დაბრკოლების ლოდია აგრეთვე მათთვის, ვისაც სურს, სიცოცხლისა და ადამიანის შექმნის ევოლუციურ თვალსაზრისს დაეთანხმოს. ამ თვალსაზრისით, ადამიანი (უკიდურეს შემთხვევაში, მისი სხეული) უმდაბლეს ცხოველთა შთამომავალია; პირველი ადამიანის „მამა“, როგორც ჩანს, არაადამიანური ქმნილება, უმაღლესი მაიმუნების ახლო ნათესავი გახლდათ. ევოლუციური თვალსაზრისის მთელი არსი ის არის, რომ ადამიანი და ნებისმიერი ცოცხალი არსება, დღეს ცნობილი (ან ჰიპოთეზური) ბუნების კანონებით, უფრო პრიმიტიული ორგანიზმიდან განვითარდა; პირველი ადამიანის უმდაბლესი ცხოველებისაგან ევოლუციას, ხოლო შემდეგ მისი ერთ-ერთი ნეკნის სასწაულებრივი ამოღებით, მისთვის ცოლის შექმნას, რა თქმა უნდა, არცერთი ევოლუციონისტი არ დაეთანხმება. თუკი ადამი ნადირისგან „ბუნებრივად ევოლუციონირებდა“, მაშინ ევასაც რაღაც მსგავსი რამ უნდა მოსვლოდა. თუ თქვენ ევას შექმნის შესახებ მშვენიერ მოთხრობას აღიარებთ ისე, როგორც ეს შესაქმეშია აღწერილი, მაშინ ამით შესაქმის ექვსი დღის გასაგებად წმიდა მამათა მოძღვრებას ეყრდნობით და არა ნატურალისტურ თვალთახედვას.

რას ამბობენ ევას შექმნის შესახებ წმიდა მამები? წმიდა ამბროსი წერს:

„დედაკაცი ადამის ნეკნისაგან შეიქმნა და არა იმავე მიწისაგან საიდანაც – ადამი, რათა შეგვძლებოდა იმის გაგება, რომ მამაკაცისა და დედაკაცის სხეულებრივი არსი ერთნაირია და რომ კაცობრიობის გამრავლების ერთი წყარო არსებობდა. აი, ამ მიზეზით არ შექმნილა ქმარი ცოლთან ერთად... თავიდან ორი კაცი და ორი დედაკაცი კი არ შეიქმნა, არამედ ჯერ კაცი შეიქმნა, ხოლო შემდეგ – დედაკაცი. ღმერთმა ინება, რათა ადამიანის არსი დადგენილიყო, როგორც ერთიანი, მთლიანი; ამრიგად, ადამიანთა მოდგმის დასაწყისიდანვე მან გამორიცხა მრავალი ერთმანეთისაგან მკვეთრად განსხვავებული ბუნების შექმნა. იმ განზრახვით, რომ მან ადამის სულის ნაწილი - სული სულთაგანი კი არ აიღო, არამედ ნეკნი მისი სხეულისა, როგორც ადამმა თქვა: ესე აწ ძუალი ძუალთა ჩემთაგანი არს და ხორცი ხორცთა ჩემთაგანი და უწოდა მას ცოლი“ (Paradise, ნაწ. 10-11, გვ.327, 329).

წმიდა კირილე იერუსალიმელი ცდილობდა, ახლადმონათლული ქრისტიანებისათვის ქრისტეს უბიწოდ შობა განემარტა. იგი წერს:

„ვინ შვა ევა? რომელ დედას ჩაესახა იგი უმშობლოდ? წმიდა წერილი ამბობს, რომ იგი ადამის ნეკნისაგან შეიქმნა. ესე იგი, ევა ქმრის ნეკნისაგან დედის გარეშე იბადება; ხოლო ქალწულის საშოდან არ შეიძლება, რომ ჩვილი ქმრის გარეშე იშვას? ქალთა მოდგმა ვალდებულია, რომ კაცის მადლიერი იყოს, რადგანაც ევა ადამისაგან შეიქმნა. იგი დედაში კი არ ჩასახულა, არამედ მხოლოდ ქმრისაგან იშვა“ (Oгласительниe пoyчения, XII, გვ. 138).

(მოგვიანებით ვნახავთ, თუ როგორ პარალელს ავლებს ეკლესია ევასა და ქალწულ მარიამს შორის, პირველ შესაქმის სასწაულებსა და ქრისტეს დაბადებაში).

წმიდა იოანე ოქროპირის გვაფრთხილებს, რომ სიტყვა მოიღო (... ერთი გუერდი მისთაი) ისე უნდა გავიგოთ, როგორც ეს ღმერთს შეეფერება, რომელსაც „ხელები“ არა აქვს. იგი ნათლად განგვიმარტავს:

„უდიდესი ძალა აქვს ამ სიტყვებს. ის ადამიანის ყოველგვარ გონიერებას აღემატება. მის სიდიადეს თუ არა რწმენით, სხვაგვარად ვერ გაიგებ... დაწერილია: და დასდვა ღმერთმან განკვირვებაი ადამს ზედა და დააძინა, ეს უბრალოდ ძილქუშის მოგვრა და ჩვეულებრივი ძილი არ ყოფილა. ყოვლადბრძენსა და ჩვენი ბუნების კეთილად შემოქმედს სურდა, ადამის ერთ-ერთი ნეკნი ისე აეღო, რომ მას ტკივილი არ ეგრძნო და შემდეგ ადამს მისი ნეკნისაგან ქმნილი, ამ ტკივილის გახსენებით, არ შესძულებოდა და მტრული დამოკიდებულება არ ჰქონოდა მასთან. ამიტომაც, (ღმერთმა) ისეთი ძილქუში მოჰგვარა მას (ადამს), რომ მან საერთოდ ვერ იგრძნო რა დაემართა, თითქოსდა, მას ერთგვარი გაშეშება უბრძანა... უკვე მზა ქმნილებისაგან მისი მცირე ნაწილი აიღო და ამ ნაწილისგან მთელი ქმნილება ააგო. როგორი უდიდესი ძალა აქვს შემოქმედ უფალს! მან ამ მცირე ნაწილიდან წარმოშვა ასოთა უამრავი შემადგენლობა, მოაწყო გრძნობათა ამდენი ორგანო და შექმნა მთლიანი, სრლყოფილი არსება, რომელსაც ერთიანი ბუნების გამო საუბარიცა და ქმრის ნუგეშისცემაც. შეუძლია!“ (Беседи на книгу Бития, XV, 2-3, გვ. 121-122).

სხვა ტრაქტატში იგივე წმიდა მამა წერს:

„როგორ ვერ იგრძნო ადამმა ტკივილი? რატომ არ იტანჯებოდა იგი? სხეულიდან თმის ერთ ბალანს ამოგვაძრობენ და გვტკივა, თუნდაც ღრმად გვეძინოს, ტკივილისაგან გვეღვიძება. აქ კი დიდი ნაწილია აღებული, ამოგლეჯილია ნეკნი და მძინარეს არ ეღვიძება? ღმერთმა ნეკნი ძალით არ ამოიღო, არ ამოგლიჯა, რათა ადამს არ გაღვიძებოდა. წმიდა წერილში სიტყვა მოიღო დამბადებლის ქმედების სისწრაფეს გვაჩვენებს“ (O творении миpa, V, 8, გვ. 796).

ხოლო ღირსი ეფრემი წერს:

„კაცი, რომელიც მანამდე მხნედ იყო, სინათლის ბრწყინვალებით ტკბებოდა და არ უწყოდა, თუ რა იყო დასვენება, ახლა შიშველი მიწაზე გაშოტილა და ღრმა ძილს მისცემია. ადამი, ალბათ, ძილში სწორედ იმას ხედავდა, რაც მაშინ მის თავს ხდებოდა: თვალის დახამხამებაში ამოღებული ნეკნის ნაცვლად, მყისიერად მისი ადგილი სხეულმა დაიკავა, ხოლო გაშიშვლებულმა ძვალმა ცოლის სრული სახე, მთელი სილამაზე მიიღო. აი მაშინ კი ღმერთმა მიიყვანა იგი და წარუდგინა ადამს“ (Tолкованиe нa книгу Бития, 2, გვ. 234-245).

ეს ყოველივე ადამიანის შექმნის დღეს, მეექვსე დღეს მოხდა. ჩვენი შეზღუდული გონებისათვის მამაკაცისა და დედაკაცის შექმნა ისევე წარმოუდგენელი, სასწაულებრივი და „თეატრალურია,“ როგორც ყოველივე ღმერთის ქმნილება დასაბამითგან შექმნილი.

2. 23-24. და თქუა ადამ: ესე აწ ძუალი ძუალთა ჩემთაგან და ხორცი ხორცთა ჩემთაგან. ამას ეწოდოს ცოლი, რამეთუ ქმრისა მისისაგან მიღებული იქმნა იგი. ამისათვის დაუტეოს კაცმან მამა თვისი და დედა თვისი და შეეყოს ცოლსა თვისსა და იყვნენ ორნივე ერთ ხორც.

აქ ადამი პირველ დედაკაცს სწორედ ცხოველთა სახელდების შემდეგ უწოდებს სახელს. მან ამავე დროს ქმრისა და ცოლის ბუნების ერთიანობაზე მიუთითა, რადგანაც დედაკაცი მისი სხეულიდან არის წარმოქმნილი. მან წინასწარმეტყველებით განჭვრიტა, რომ ქორწინებითი კავშირი აუცილებელი გახდებოდა ცოდვით დაცემის გამო, ე.ი. ქორწინებას აწესებს.

ღირსი ეფრემი ამ ნაწყვეტს ასე განმარტავს:

„ესე აწ, ანუ ცხოველთა შემდეგ ჩემთან მოსული ეს ქმნილება, მათი მსგავსი არ არის; ისინი მიწისაგან შექმნენ, ხოლო ეს ძუალი ძუალთა ჩემთაგანი და ხორცი ხორცთაგანი არს. ადამმა ის ან წინასწარმეტყველებით თქვა ან, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, სიზმრისეული ხილვით განჭვრიტა. მას შემდეგ ყველა ცხოველს თავისი სახელი თავისი გვარისდა მიხედვით ეწოდა, მაგრამ ძვალს, დედაკაცად გარდაქმნილს, არა მისი პირადი სახელი ევა, არამედ ცოლი უწოდა, რაც მთელ მოდგმას ეკუთვნის“ (Tолкованиe нa книгу Бития. თავი 2, გვ. 235).

მღვდელმთავარი იოანე ოქროპირი ამავე ნაწყვეტის შესახებ ამბობს:

„მან ეს საიდან... მოიფიქრა და თქვა? საიდან გაიგო მომავალი და ის, რომ ადამიანის მოდგმა გამრავლდებოდა? საიდან გახდა მისთვის ცნობილი, რომ მამაკაცი და დედაკაცი (ქმარი და ცოლი) შეერთდებოდა? ეს ხომ ცოდვით დაცემის შემდეგ მოხდა, მანამდე კი, ადამიანები სამოთხეში ანგელოზებივით ცხოვრობდნენ. ისინი არც ავხორცობითა და ვნებებით იწვოდნენ და არც ხორციელი საჭიროებებით მძიმდებოდნენ; მათ არც ტანისამოსით შემოსვა ესაჭიროებოდათ, რადგანაც შექმნილნი იყვნენ, როგორც უხრწნადნი და უკვდავნი... მაშ, მითხარი, საიდან მოუვიდა მას ეს აზრი? განა ცხადი არ არის, რომ იგი, ვინც ურჩობამდე საღვთო მადლის თანაზიარი გახლდათ, ყოველივე ამას სულიერი თვალით ხედავდა?“ (Бесуды нa книгу Бития, XV, 4, გვ.123-124).

ამრიგად, ვხედავთ, რომ ადამს არა მხოლოდ უდიდესი სიბრძნე ჰქონდა, იგი აგრეთვე არსებული სამყაროს დიდი მჭვრეტელი, წინასწარმეტყველიც გახლდათ, რომელსაც ყველა ცხოველის სახელდების უნარი ებოძა.

2. 25. და იყვნეს ორნივე შიშუელ - ადამცა და ცოლი მისი - და არა ჰრცხუენოდა.

ადამი და ევა, ისევე როგორც ყველა პირველქმნილი არსება, ყრმობისა და სილამაზის სრული სისავსით იყვნენ შექმნილნი. მათ უკვე ჰქონდათ სქესობრივი განსხვავება, რაც მათ ცოდვილ მდგომარეობაში აუცილებელი გახდება; თუმცა, მათ შორის არ ყოფილა არც ავხორცი გულისთქმა და არც ვნებიანი განზრახვა. წმიდა მამათა შეხედულებით, ეს ნათლად მიუთითებს იმის შესახებ, რომ ცოდვით დაცემამდე ისინი ვნებათაგან უბიწონი იყვნენ. მათი გონება უპირველესად მაღალი სამყაროს სადიდებლად იყო მიმართული.

ღირსი ეფრემი წერს:

„მათ იმიტომ არ რცხუენოდათ, რომ ისინი დიდებით იყვნენ შემოსილნი“ (Tолкованиe нa книгу Бития. თავი 2, გვ. 236).

წმიდა იოანე ოქროპირიც იგივეს გვასწავლის:

„მათ არ რცხვენოდათ, ვიდრე ცოდვამ და ურჩობამ არ ძლიათ, სწორედ იმიტომ, რომ ისინი უზენაესი დიდებით იყვნენ შემოსილნი; მცნების დარღვევის შემდეგ კი სირცხვილისა და სიშიშვლის შეგრძნებაც წარმოიქმნა“ (Беседы нa книгу Бития, გვ, 123-124).

ხოლო ღირსი იოანე დამასკელი წერს:

„ღვთის ნება იყო, რომ ვნებათაგან ჩვენც ისეთივე უბიწონი ვყოფილიყავით, როგორიც უფალს ახასიათებს“ (Toчнoe изложение Православной Веры, III 11, 33- 75-76).

მოდით, ახლა შევაჯამოთ ადამის მდგომარეობა სამოთხეში. თანამედროვე წმიდა მამის, ღირსი სერაფიმე საროველის სიტყვებით:

„ადამი ისეთი შეიქმნა, რომ მასზე ღმერთის მიერ შექმნილი არცერთი სტიქია არ მოქმედებდა: იგი არც წყალში იძირებოდა; მას არც ცეცხლი წვავდა, ვერც მიწა შთანთქავდა, ვერც ჰაერი ავნებდა რაიმე ზემოქმედებით; მას ემორჩილებოდა ყოველივე, როგორც ღვთის რჩეულს, როგორც ქმნილებათა მეფესა და მფლობელს; მას ეტრფოდა ყოველივე, როგორც ღვთის ქმნილებათა სრულყოფილ გვირგვინს. იგი იმ სიცოცხლით სუნთქავდა, რომელიც ყოვლისშემოქმედსა და ყოვლისმპყრობელს მის ბაგეთათვის შთაებერა. ადამი ისეთი ყოვლადბრძენი და დიდი ადამიანი შეიქმნა, როგორიც არასდროს არავინ ყოფილა, არც არის და ალბათ, არც ოდესმე იქნება. როცა უფალმა ბრძანა, რომ მას ყოველი ქმნილებისათვის სახელი ეწოდებინა, ადამმა მათ ადამიანურ ენაზე ისეთი სახელები დაარქვა, რომელიც მთლიანად მათ ყველა იმ თვისებას, ძალასა და ზნე-ჩვეულებას აღნიშნავდა, რომლებიც მათ ღმერთმა შექმნისას უბოძა.

უფალმა ევასაც ასეთივე სიბრძნე, ძალა, ყოვლისა შემძლებლობა და სხვა სათნო და წმინდა თვისებები უბოძა (C. Нилус, Великое в малом, Сергиев посад, 1911, გვ. 190-191).

ადამიანს, გარკვეულწილად, დღესაც კი შეუძლია სამოთხისებრი მდგომარეობის ერთგვარ მსგავსებას მიაღწიოს, როგორც ეს წმიდა მამათა ცხოვრებაშია აღწერილი. იგი სავსეა ამ სოფლის კაცთათვის წარმოუდგენელი სასწაულებით. მაგალითად, „ცხოვრება დიდმოწამისა და ძლევაშემოსილისა გიორგისა“ (ხსენება ძვ. სტ. 23 აპრილს). (საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია გიორგობას აღნიშნავს ძველი სტილით 23 აპრილსა და 10 ნოემბერს;) ახალი სტილით 6 მაისსა 23 ნოემბერს (მთარგმნელი). წმიდა გიორგი უვნებელი რჩებოდა უსასტიკესი წამებისა და მისი მოკვდინების მიუხედავადაც კი იგი ადამის უვნებლობას გვაგონებს მისი სამოთხეში ყოფნის დროს.

ადამიანმა თავისი დაცემული ბუნებით შეიძლება მიაღწიოს ადამის მდგომარეობის მხოლოდ ერთგვარ ანარეკლს. სამოთხე სრული სისავსით მხოლოდ მომავალში დაგვიბრუნდება, და მაშინ (თუკი ჩვენ ცხონებულთა შორის აღმოვჩნდით), დავინახავთ, თუ როგორი ყოფილა (და არის) ანგელოზებრივი მდგომარეობა.

წმიდა მღვდელმთავარი გრიგოლ ნოსელი წერს:

„ხოლო აღდგომის მადლი პირველქმნილ მდგომარეობაში ცოდვით დაცემულთა აღდგენას გვაუწყებს, რამეთუ მოსალოდნელი მადლი არის პირველ ცხოვრებაში აყვანა (მისგან გაძევებული კვლავ სამოთხეში შეყავს). თუკი აღდგენილი ცხოვრება ისეთია, როგორიც ის ანგელოზებისთვის არის ჩვეული, მაშინ ცხადია, რომ დანაშაულამდე სიცოცხლეც ანგელოზური გახლდათ - ამიტომ, ჩვენი პირველ მდგომარეობაში აყვანაც ანგელოზებრივს ემსგავსება“ (Ceprueв пocaд, თავი 17).

მართლმადიდებელი ასკეტიკური ლიტერატურის მიზანი (მუდამ რომ იგულისხმება) არის ჩვენი სამოთხეში დაბრუნება. ადამის შეცოდებამდე წაუხდენელი და ვნებათაგან უბიწო ბუნება წარმოდგენილია, როგორც მაგალითი და მიზანი ჩვენი ასკეტური ღვაწლისა.

სულთა მარგებელი სწავლების დასაწყისში ამბა დოროთე წერს:

„დასაბამად, როდესაც ღმერთმა ადამიანი შექმნა, მან იგი სამოთხეში მოათავსა. და მრავალი სიკეთით განამშვენა, მას მისცა მცნება, რომ სამოთხის შუაში მყოფი ხის ნაყოფი არ ეგემა. ამგვარად, ადამი სამოთხეში ნეტარებდა ლოცვით, ჭვრეტით, დიდებითა და ღირსებით, ჯანსაღი გრძნობებითა და იმ ბუნებრივი მდგომარეობით, როგორიც შეიქმნა. რამეთუ ღმერთმა ადამიანი ხატად თვისად, ე.ი. უკვდავი, თვითხელმწიფებითა და ყოველგვარი სათნოებით შემკული შექმნა, მაგრამ, როდესაც მცნება დაარღვია, იგემა რა ღვთისაგან აკრძალული ხის ნაყოფი, მაშინ იგი სამოთხიდან გააძევეს. მან ბუნებრივი მდგომარეობა დაკარგა და არაბუნებრივ მდგომარეობაში ჩავარდა. ადამიანი დიდებისმოყვარეობით, ამა სოფლის ტკბობისა და სხვა ვნებათა სიყვარულით უკვე ცოდვაში იმყოფებოდა, რადგანაც თავადვე დაემონა მათ ცოდვით დაცემით“ (Ceprиeв пocaд, 1900, 1, გვ. 19-20).

ასკეტური ღვაწლი ერთ-ერთ უდიდესი განმაღვიძებელია იმის შესაცნობად, რომ ადამის მდგომარეობა სამოთხეში ისეთი ბუნებრივი გახლდათ, როგორსაც იმედი გვაქვს, რომ ღვთის წყალობით, ჩვენც შეიძლება დავუბრუნდეთ. ამრიგად, მართლმადიდებელი ქრისტიანებისათვის, რომლებიც იმედოვნებენ, რომ ცათა სასუფეველს დაიმკვიდრებენ, ამ შემეცნებას უდიდესი პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს. ადამის შეცოდების შემდეგ სამოთხე დედამიწის სინამდვილე აღარ იყო. ის ჩვენთვის მიუღწეველი გახდა, მაგრამ ღვთის წყალობით, რომელიც ქრისტიანებისათვის მეორე ადამის, ქრისტეს მეშვეობით, ხელმისაწვდომი გახდა, მაინც შეიძლება, იმედი ვიქონიოთ, რომ მას მივაღწევთ.

ჩვენს გარშემო არსებული ბუნება (ცოდვილ მდგომარეობაშიც კი) განა არ გვაგონებს სამოთხესა და იქიდან გამოძევებას? ცხოველებში იოლი შესამჩნევია ის ვნებები, რომელთა მეუფენიც ჩვენ უნდა ვიყოთ, მაგრამ, მნიშვნელოვანწილად, ისინი თავად გვფლობენ ჩვენ; ხოლო ტყის მშვიდ ჩურჩულში (სადაც მრავალ მოღვაწეს უპოვია თავშესაფარი) ნუთუ არ ძალგვიძს ვიხილოთ სამოთხის ლანდი, რომელიც თავიდანვე ჩვენს საცხოვრებლად და გამოსაკვებად იყო შექმნილი? ნუთუ ის კვლავაც არ არსებობს მათთვის, ვისაც პავლე მოციქულთან ერთად ძალუძს ამაღლება, რათა იხილოს იგი?

წინა - სარჩევი - შემდეგი