მიტროპოლიტი იეროთეოს ვლახოსი
მართლმადიდებლური ფსიქოთერაპია

თავი მეექვსე
მართლმადიდებლური გნოსეოლოგია

ჩვენი წიგნის ბოლო თავში შევეხებით გნოსეოლოგიას, რადგან ეს სფერო მჭიდროდ უკავშირდება ადამიანის სულის კურნებას. ნაშრომის წინა ნაწილებში აღვწერეთ, რომ ადამიანის უძლურება და სიკვდილი ცოდვით დაცემით არის განპირობებული. აზრების ზემოქმედებით სნეულდება სული, გონება და გული. დაცემა უპირველეს ყოვლისა გონების დაცემას ნიშნავს. როცა სული, გონება და გული იკურნება ადამიანი ღვთის ცოდნას მოიპოვებს. უფრო სწორად, ადამიანი ამ ცოდნას მოიპოვებს სრულად განკურნებისას, და თანდათან განკურნების შესაბამისად. სრულყოფილად განკურნების შემდეგ კი ადამიანი შეიცნობს არა მარტო სიტყვებს უფლის შესახებ, არამედ თვით ღმერთს. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ღმერთი ცხადდება განკურნებულ გულში და აძლევს მას მისეულ ცოდნას. აქედან ცხადია, რომ მართლმადიდებლური გნოსეოლოგია მჭიდროდ უკავშირდება სულის კურნებას. ღვთის შემეცნება იზრდება კურნების პროცესთან ერთად და გნოსეოლოგია ეძლევა ადამიანს სრულად განწმენდის შემდეგ,

ნათქვამის უკეთესად გასაგებად მივმართავთ ეკლესიის ორი წმინდა მამის ისააკ ასურის და გრიგოლ პალამას სწავლებებს.

სამი ცოდნა ისააკ ასურის სწავლების მიხედვით

ისააკ ასურის სწავლებიდან ყურადღებას შევაჩერებთ წმინდა მამის 62-66-ე სიტყვებზე წიგნიდან "ასკეტიკა" (Ασκητικά. εκδ. Ρηγοπούλου 1977). ისააკ ასური, უპირველეს ყოვლისა, აღწერს განსხვავებას ადამიანურ ცოდნასა და რწმენას შორის. ადამიანური ცოდნის თავისებურება ის არის, რომ "მას არ შეუძლია რამე აკეთოს კვლევის გარეშე, იგი ეძიებს, შეიძლება თუ არა არსებობდეს ის, რასაც ფიქრობს და რაც უნდა". (σελ. 251). ამგვარად, ადამიანური ცოდნა რაციონალისტურია, მასში მოქმედებს დაცემული აზროვნება, რომელიც ბუნებრივ საზღვრებს არღვევს და ეუფლება გონებას. რწმენას კი სხვაგვარი განსაზღვრება აქვს, იგი განსხვავდება ცოდნისგან და უფრო ფასეულია. წმინდა მამა საუბრობს რწმენაზე და ამბობს, რომ იგი რწმენაში არ გულისხმობს წმინდა სამების ჰიპოსტასების შესახებ დოგმატურ ჭეშმარიტებას, არც ქრისტეს განკაცებას (თუმცა ამგვარი რწმენაც უმაღლესია), არამედ "სულში ანთებული მადლის სინათლის რწმენას", რაც აზროვნების დამოწმებით ამყარებს გულს, რათა ამ უკანასკნელს ურყევი სასოება ჰქონდეს" (σελ. 261). ამ სულიერ რწმენას საიდუმლოს მოსმენით არ სწავლობს. იგი "სულიერი თვალით ხედავს სულში დაფარულ საიდუმლოს, უხილავ და ღვთიურ სიმდიდრეს, რაც უხილავია ხორციელი შვილებისთვის და ხილულია მათთვის, ვინც ქრისტეს ტრაპეზიდან საზრდოობს, ვინც ქრისტეს მცნებებით ცხოვრობს" (σελ. 261).

წმინდა ისააკის სწავლებით ადამიანური ცოდნა ძიების გარეშე ვერაფერს აკეთებს, "რწმენა კი მოითხოვს ერთადერთ წმინდა და უბრალო აზროვნებას, რაც ყოველგვარი ძიების მეთოდს მოკლებულია... რწმენის საცხოვრისი ყრმისებური აზროვნებაა და უბრალო გული (σελ. 251). ადამიანური ცოდნის ცენტრში არის აზროვნება, რწმენა კი ცოცხლობს განწმენდილ და უბოროტო გულში. ადამიანური ცოდნა "ბუნების საზღვარია", რწმენა ზებუნებრივად მოქმედებს (σελ. 251). უფრო სწორად, ადამიანური ცოდნა არის ბუნებრივი მდგომარეობა, მოქმედებს ბუნებრივ საზღვრებში, ხოლო რწმენა ზებუნებრივი მდგომარეობაა. ადამიანური ცოდნა მატერიალურის გარეშე ვერ შექმნის ვერაფერს, ის ნივთიერ სამყაროს ეხება, რწმენის ძალით ღვთაებრივი შემოქმედებაა შესაძლებელი. (σελ. 251). ადამიანური ცოდნა ვერ ბედავს და არ სურს ბუნებრივი საზღვრის გადალახვა, რწმენას "თვითნებურად" შეუძლია ყველაფრის გადალახვა (σελ. 252). ამას ადასტურებს წმინდანთა ცხოვრებები, წმინდანები ხომ რწმენის ძალით "შედიოდნენ ცეცხლის ალში, თრგუნავდნენ მის მწველ ძალას და უვნებელნი რჩებოდნენ, ზღვის ზედაპირზე ხმელეთის მსგავსად დადიოდნენ (σελ. 252). რწმენის ძალით აღსრულებული ყველაფერი ზებუნებრივია. ადამიანური ცოდნა არ იწყებს საქმეს იმის გამოკვლევის გარეშე, რამდენად შესაძლებელია მისთვის ამის (რაღაცის) მიღწევა. რწმენა ამბობს: "ყოველივე შესაძლებელი არის მორწმუნისა (მარკ. 9.23), რადგან უფლისთვის არაფერია შეუძლებელი.

ისააკ ასურის მოღძვრებაში ადამიანური ცოდნა გაკიცხული არ არის, მაგრამ რწმენა მასზე მაღლა დგას. ცოდნის სრულყოფა რწმენით ხდება, რადგან ის არის "საფეხური, რომლითაც ადამიანი რწმენამდე მაღლდება". რწმენით "მცირედიცა იგი განქარდეს-ვე". მაშინ "ჩვენი რწმენით შევიცნობთ მიუღწეველს და არა ცოდნის ძალით". ყველა სამართლიანი საქმე ანუ სათნოებები: მარხვა, მოწყალება, მღვიძარება, განათლება და სხვა, რაც სხეულით სრულდება და მოყვასის სიყვარული, გულის დამდაბლება, პატიება, სიკეთეზე ფიქრი, წმინდა წერილის საიდუმლოების ძიება, სათნო საქმეებისკენ გონების მიმართვა, სულის ვნებების მოთოკვა - ეს ყველაფერი ცოდნას მოითხოვს. ცოდნა იცავს მათ და აწესრიგებს. თუმცა თითოეული ამათგანი საფეხურია, რითაც რწმენის სიმაღლეზე ავდივართ. რწმენით ცხოვრება "სათნოებაზე ამაღლებულია, მისი საქმე შრომა არ არის. სრულყოფილი სიმშვიდეა სულისა და გულისა" (σελ. 254-255).

ნათქვამი ცხადყოფს, რომ ისააკ ასურის სწავლებისა და სხვა წმინდა მამების მიხედვით რწმენა ადამიანურ ცოდნაზე მაღლა დგას. იმ ცოდნაზეც კი, რომელიც სათნოებებით მიიღწევა. რწმენა ქარიზმატული მდგომარეობაა, უფალთან ურთიერთობაა "აზროვნება და გულის ხედვაა" ღვთიური მადლის სინათლით სავსე სიცოცხლეა. გრიგოლ პალამას სწავლების განხილვისას დავინახავთ რა არის ღმერთის ცოდნა, ადამიანის ერთობა უფალთან. ღმერთის ცოდნა ნებისმიერ ადამიანურ ცოდნაზე მაღლა დგას, მათ შორის იმ ცოდნაზეც, რასაც სათნოებებით ვაღწევთ, რადგან მაშინ თვით იესო ქრისტეს ვხედავთ, მაცხოვარს, რომელიც თავის მცნებებით ცხადდება.

ისააკ ასური სამ ცოდნაზე საუბრობს. ახლა განვიხილოთ მათ შორის განსხვავება, რაც მართლმადიდებლური ტრადიციის კულტურული ტრადიციისგან და ღვთაებრივი ცოდნის ადამიანურისგან სხვაობას წარმოაჩენს. არსებობს სამგვარი გრძნობის და აზროვნების მეთოდი: სხეულებრივი, მშვინვიერი და სულიერი. ასევე არსებობს სამი ცოდნა სხეულებრივი, მშვინვიერი და სულიერი. რა ცოდნასაც ფლობს ადამიანი, იმის შესაბამისად ავლენს სულიერ მდგომარეობას, განწმენდას და კურნებას. სულით სნეულს აქვს სხეულებრივი ცოდნა, განკურნების პროცესში მყოფს მშვინვიერი და განკურნებულს სულიერი. ეს უკანასკნელი უცხოა და მიუღწეველი ხორციელი ადამიანისთვის.

პირველი ცოდნა სხეულებრივია. ადამიანური ცოდნის დამახასიათებელი ნიშნები, რაც ხორციელ სურვილებს უკავშირდება არის სიმდიდრე, ცუდად მზვაობრიობა, მორთულობა, სხეულის განსვენება, ამქვეყნიურის მმართველი ლოგიკური სიბრძნის სწავლა, რითაც აღმოჩნდება სიახლეები ხელოვნებაში, მეცნიერებაში (σελ. 256). ეს ცოდნა რწმენის საპირისპიროა, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, რადგან ემყარება "თავის საკუთარ აზროვნებას (σελ. 256). სიბრძნე და ამქვეყნიურ საგანთა ცოდნა ამაოა, და ადამიანს ბევრ პრობლემას უქმნის თუ არ არსებობს მშვინვიერი და სულიერი ცოდნა. ამგვარი ცოდნა უბრალო და "შიშველია", რადგან "გამოხატავს ღვთიურისკენ მიდრეკილებას და გონებაში უგნური უძლურება შეაქვს". (σελ. 256). ჩვენს თანამედროვეთაგან უმრავლესობას ამგვარი ცოდნა აქვს. ეს არის ჩვენი ეპოქის კულტურის არსი, რაც მრავალნაირ სულიერ და სხეულებრივ მოშლილობებს იწვევს. ცალმხრივობა ამგვარი ცოდნისა ხშირად ქმნის სირთულეებს. აი, როგორ აღწერს ამას წმინდა ისააკი. სხეულებრივი ცოდნის მქონე ადამიანს იპყრობს "სულმოკლეობა, ნაღველი, სასოწარკვეთილება, ეშმაკის შიში, ადამიანის შიში, სიკვდილზე საუბარი, ავადმყოფობისას ზრუნვა, სიღარიბეზე შფოთი, სიკვდილის შიში, ვნებების და მხეცების შიში და სხვ. რაც ცხოვრების მორევში ხდება (σελ. 256-257). ასეთი ადამიანური ცოდნით ღვთიურ წყალობას ვერ მიენდობა და საკუთარი ძალით და მცდელობით სურს პრობლემების გადაწყვეტა. როცა ამას ვერ ახერხებს "ებრძვის ადამიანებს, ვინც მას ეწინააღმდეგება (σελ. 257). სხეულისმიერი ცოდნა, ამქვეყნიურზე მზრუნველი, სრულად გამორიცხავს სიყვარულს. იგი "ეძებს სხვა ადამიანების პატარა შეცდომებს, დანაშაულს, უძლურებას და ადამიანს განაწყობს დამრიგებლური პათოსით, მიდრეკს მზვაობრობისკენ. აღვივებს ამპარტავნებას (σελ. 257). ცხადად ვხედავთ, რომ სხეულის მიერი ცოდნა თანამედროვე სამყაროში გამეფებული წმინდა ისააკი წინასწარმეტყველურად წარმოადგენს ხორციელი ადამიანის ზრუნვის საგნებს, აღწერს ასეთი ადამიანის დეპრესიას და მის საშიშ შედეგებს. პირადი ურთიერთობების აღრევა, სიყვარულის კლება, ყველა მოქმედებისას სიჯიუტე და ცბიერება თანამედროვე სულით განუკურნელი და უფლისგან დაშორებული ადამიანისთვის არის დამახასიათებელი. ადამიანისთვის მეორე ცოდნა მშვინვირია. ადამიანი, როცა პირველს, ხორციელს, სხეულისმიერ ცოდნას მიატოვებს და მშვინვიერ სურვილებს და აზრებს მიუბრუნდება, მაშინ მშვინვიერი კეთილი საქმეების აღსრულება იწყება. ეს საქმეებია: მარხვა, ლოცვა, მოწყალება, წმინდა წერილის კითხვა, სხვადასხვა სათნოება, ვნებებთან ბრძოლა და სხვა.

ისინი აღსრულდება არა მარტო ადამიანური ძალისხმევით, არამედ სული წმინდის ზემოქმედებით. არსებობს უფრო ამაღლებული ცოდნაც. მშვინვიერი ცოდნა სრულყოფილებას აღწევს მაშინ, როცა ადამიანი "თავის მოქმედებას დააფუძნებს განმარტოებას და წმინდა წერილის კითხვას (σελ. 259). ამრიგად, მშვინვიერი ცოდნით ადამიანი დაყუდებულ ცხოვრებას ატარებს უფლისადმი უწყვეტი ლოცვით და სწავლობს წმინდა წერილს არა ცნობისმოყვარეობით, რომ გაიგოს უფლის სიტყვები, არამედ სულიერი საზრდოს მისაღებად. ამ კატეგორიას განეკუთვნებიან ადამიანები, რომლებსაც სულის ჭრილობების განკურნება სურთ. ასეთი მკურნალობა ანიჭებს ცოდნას, რაც წინაპირობაა სულიერი ცოდნისა. ეს უკანასკნელი კი ადამიანის გულში ღვთის მადლის არსებობაზე მიანიშნებს.

მესამე სულიერი ცოდნაა. ადამიანის ცოდნა "მაღლდება მიწიერ საქმეებზე და მიემართება თვალისგან დაფარულს, უგულებელყოფს ყველაფერს, რაც "ვნებებს უკავშირდება", იგი მაღლდება მომავალ საუკუნეზე ზრუნვით, ამ დროს რწმენა ფარავს ცოდნას. (σελ. 259). მაშინ შეუძლია [ადამიანს] უსხეულო ანგელოზთა ფრთებით იფრინოს და სულიერი საიდუმლოებები შეიცნოს, შეიცნოს არსებათა მიზეზი. ამ დროს იღვიძებს შინაგანი შეგრძნებები. სული განიცდის აღდგომას, რაც მკვდრეთით აღდგომის დამადასტურებელია.

ისააკ ასურის ეს სიტყვები საგულისხმოა. ამგვარი ცოდნა ჰქონდათ წმინდანებს, მოსეს, დავითს, ისაიას, პეტრე და პავლე მოციქულებს და ყველა წმინდანს, ვინც "ადამიანური ბუნების საზღვრებში" ღირსი იქმნენ ამ სრულყოფილი ცოდნის მისაღებად. ეს ცოდნა ღმერთის ჭვრეტისგან და უქმნელი სინათლისგან მომდინარეობს. სულიერი ცოდნა ღმერთის ხილვის ნაყოფია, იგია ღმერთის შეცნობა. ამის ღირსი კი ხდება ხორციელი ცოდნიდან მშვინვიერისკენ და მშვინვიერიდან სულიერისკენ გარდამავალი ადამიანი.

ზოგადი დასკვნის სახით შეიძლება ვთქვათ, რომ "პირველი ცოდნა აცილებს სულს "ღვთისკენ მიმავალ გზაზე", მეორე - ათბობს რწმენისკენ სწრაფად მიმავალ გზაზე. მესამე ცოდნა კი არის განსვენება საქმისგან (რაც მომავალი საუკუნის სახეა). (σελ. 260). წმინდა ისააკის სწავლება ჩვენი კვლევისთვის მნიშვნელოვანია შემდეგი მიზეზის გამო:

წიგნის დასაწყისში აღვნიშნეთ, რომ ეკლესიაში ადამიანები ბოროტებად და კეთილებად, ზნეობრივად და უზნეობად არ იყოფიან. ამოსავალი ადამიანური ეთიკა არ არის, ადამიანები სულით სნეულ, მკურნალობის პროცესში მყოფ და განკურნებულებად იყოფიან. ეს სამი კატეგორია ზუსტად შეესაბამება სამ ცოდნას. სულით სნეულებს ხორციელი ცოდნა აქვთ, მკურნალობის პროცესში მყოფნი მშვინვიერ სიბრძნესა და ცოდნას აღწევენ, განკურნებულნი კი ანუ წმინდანები სულიერ, ღვთიურ ცოდნას ფლობენ.

ჩვენი თანამედროვე ადამიანები (უმრავლესობა) სულით სნეულნი არიან და არ იციან, რა არის გული და გონება, ამიტომ მათ პირველი (სხეულისმიერი) ცოდნა აქვთ. სხვები მეორე ცოდნის მქონეთა კატეგორიას ეკუთვნიან. ისინი იღვწიან განსაკუთრებულად მართლმადიდებლური ეკლესიის ასკეტური სწავლების მიხედვით. თანამედროვე წმინდანები კი მესამე ცოდნას ფლობენ, რადგან განიკურნენ სნეულებისგან და მოიპოვეს ღვთიური ცოდნა.