მიტროპოლიტი იეროთეოს ვლახოსი
მართლმადიდებლური ფსიქოთერაპია

თავი მეხუთე
დაყუდება ('Ησυχία) განკურნების მეთოდი

3. ანტიისიხაზმი

>დაყუდების (ἡσυχασμός) მნიშვნელობის შესახებ მოკლე მსჯელობისას დავრწმუნდით, რომ იგი აღიარა საეკლესიო კრებამ. ახლა აღვწერთ ღმერთის შეცნობის ანტიისიხასტურ მეთოდს და ცხოვრების წესს, რომელიც, სამწუხაროდ, ჩვენს დროშია გაბატონებული და იმაზე მეტყველებს, რომ "დღენი ბოროტნი არიან". გონებით დაყუდებას ბევრი მოწინააღმდეგე გამოუჩნდა, განსაკუთრებით დასავლეთში. მოწინააღმდეგეთ არ ჰქონდათ აუცილებელი გამოცდილება ამგვარი ლოცვის გასაგებად და ამიტომ მცდარად ფიქრობდნენ, რომ დაყუდებულ ცხოვრების წესში არსებობდა რაღაც მექანიკური მეთოდი უფლის ჭვრეტისთვის"⁹⁰³.

სამწუხაროდ დასავლურმა ცხოვრებამ გავლენა მოახდინა საბერძნეთზეც, რის შედეგადაც დღეს შეიძლება სერიოზულად ვისაუბროთ მართლმადიდებლური ტრადიციის შეცვლაზე. მრავალნი ამბობენ, რომ დასავლურმა სულმა შეგვცვალა, მაგრამ ამ ცვლილებას ხედავენ ზნეობაში, წეს-ჩვეულებებში და სხვა სფეროში. მე ვფიქრობ, რომ მთავარი ცვლილება შეეხო ისიხაზმს. დაყუდება (ἠσυχία) განიხილება, როგორც მოძველებული გზა, უმოქმედო ცხოვრების წესი, ჩვენი დინამიკური ეპოქისთვის შეუსაბამო. გულდასაწყვეტია, რომ ამგვარი აზრი აქვთ მართლმადიდებლური ტრადიციით ცხოვრების მსურველებსაც. თანამედროვე სამყაროსთვის ორგანულია არა დაყუდება, არამედ ქმედება და შფოთი"⁹⁰⁴.

ჩვენს დროში, სიამოვნებისა და ეგოისტური სიყვარულის ეპოქაში გამოძახილი ვერ ექნება დაყუდებულ ცხოვრებას. დღეს ხდება ის, რაზეც წერს იოანე სინელი: "ილტვის თევზი სამჭედურისაგან და სული გემოთმოყვარე დაყუდებისაგან"⁹⁰⁵.

სიამოვნებაზე შეყვარებული ეპოქისთვის უცხოა დაყუდება. ერთმა მონაზონმა მითხრა, რომ ჩვენს დროში "ანტიისიხასტური ქარი უბერავს და ირგვლივ წვავს ყველაფერს. ეს შეფასება ზუსტია. მასზე მეტყველებს დღევანდელი რეალობა. თანამედროვე ეპოქაში გაბატონებული მდგომარეობა ვარლაამისაა და არა გრიგოლ პალამასი.

ჩვენი ეპოქის ღმრთისმეტყველება ლოგიკურ აზროვნებას ეფუძნება. იგი ფილოსოფიურ სისტემად იქცა, ღმრთისმეტყველების ისტორიად და არა დაყუდების შედეგად და უფალთან ერთობად. აი, ამიტომაც თანამედროვე თეოლოგიურ თხზულებებში ბევრი შეცდომაა დაშვებული. ზემოთ შევნიშნე, რომ ბევრი ჩვენგანი ღმრთისმეტყველებას მკურნალ მეცნიერებად არ აღიარებს. ჩვენ არ ვიცნობთ მართლმადიდებლური მოღვაწეობის არსს. თუ წავიკითხავთ "სათნოებათმოყვარეობას" (φιλοκαλία), სადაც თავმოყრილია თეოლოგიური მეთოდების ამსახველი მნიშვნელოვანი თხზულებები, დავინახავთ, რომ მათი უმრავლესობა სულის ვნებათაგან განკურნებაზე მოგვითხრობს. ეს ტექსტები ანალიტიკური ხასიათის არ არის, მათში არ არის წარმოდგენილი მხოლოდ ამაღლებული სულიერი მდგომარეობა, არამედ აღწერილია მეთოდები, რომლითაც ადამიანს შეუძლია ვნებათაგან განკურნება. დარწმუნებული ვარ თანამედროვე ღმრთისმეტყველების დიდი ნაკლია, რომ "სათნოებათმოყვარეობა" (φιλοκαλία) არ არის შესწავლილი. შეიძლებოდა დაარსებულიყო ცალკე კათედრა, სადაც ასკეტიკურ და ისიხასტურ ტექსტებს შეისწავლიდნენ. გარდა ამისა, საჭიროა მართლმადიდებლური თეოლოგიის პირადი გამოცდილებაც. საგულისხმოა არქიმანდრიტ სოფრონის სიტყვები გააზრებითი ღმრთისმეტყველებისა და ღვთისმიერ თეოლოგიას შორის განსხვავების შესახებ. ღვთის ჭეშმარიტი ჭვრეტის მიღწევა გულის განწმენდის გარეშე შეუძლებელია. მხოლოდ ვნებებისგან განთავისუფლებულ გულს შეუძლია ღვთის ხილვის ბრწყინვალების განცდა. ამ ბრწყინვალე მდგომარეობაში მყოფი გონება სიხარულით დუმს, დაუძლურებულია ხილულის სიდიადით.

ღვთის ხილვამდე მოაზროვნე ღმრთისმეტყველი და ასკეტი მონაზონი სხვადასხვა გზით მიდიან. ამ უკანასკნელის გონება არანაირი აზრით არ არის დაკავებული. იგი, დარაჯივით მდუმარედ ყარაულობს, რომ უცხო რამ არ შემოიჭრას მის გულში. ქრისტეს სახელი და მისი მცნებები - აი, რითი ცხოვრობს გული და გონება. ამგვარ "წმინდა დაყუდებულ" მდგომარეობაში გული და გონება ერთიანი ცხოვრებით ცხოვრობენ. შინაგანად მიმდინარე პროცესებს აკონტროლებენ არა ლოგიკური ანალიზით, არამედ განსაკუთრებული სულიერი შეგრძნებით.

გულთან შეერთებული გონება ამჩნევს ყველა მოძრაობას, რაც "ქვეცნობიერში" მიმდინარეობს (თანამედროვე მეცნიერული ფსიქოლოგიის ამ ტერმინს ვიყენებთ პირობითად). გულის სიღრმეში ჩასული გონება ხედავს მის გარშემო გამოჩენილ, ამქვეყნიური სამყაროდან გამოსულ სურათებს და აზრებს, რომლებიც ადამიანის გულისა და გონების დამორჩილებას ცდილობენ. გარედან თავს მოხვეული აზრები ძლიერია და მათ დასაუძლურებლად მონაზონმა მთელი დღის განმავლობაში არ უნდა დაუშვას არც ერთი ვნებიანი მზერა. უნდა ისწრაფვოს, რომ გარედან მიღებული შთაბეჭდილებები მინიმუმამდე დაიყვანოს. სხვაგვარად გონებითი ლოცვის დროს ყველა შთაბეჭდილება აღიმართება გულში მებრძოლი ჯარივით და მოაქვს შფოთი.

მონაზვნის მიზანია მიაღწიოს გონებისა და გულის ერთიან უწყვეტ ყურადღებას. მრავალწლიანი ღვაწლის შემდეგ ამ ყველაზე რთული ღვაწლის შედეგად გულის შეგრძნებები სუსტდება, გონება კი გლოვისა და ცრემლის შემდეგ მიიღებს ძალას ვნებიანი აზრებისაგან გასათავისუფლებლად. ამ დროს ლოცვა უწყვეტია და ღმერთის არსებობისა და მოქმედების შეგრძნება ძლიერდება"⁹⁰⁶.

მართლმადიდებლური ღმრთისმეტყველება ამგვარ ისიხასტურ მეთოდს უნდა ეყრდნობოდეს, ჭეშმარიტად მართლმადიდებლური რომ იყოს. სირთულეები ამ სფეროშია სწორედ. პრობლემა პრობლემად რჩება. თანამედროვე ღმრთისმეტყველება საუბრობს ცრემლებზე და გლოვაზე, თვითკრიტიკაზე და თავმდაბლობაზე? ღმერთის შეცნობის საშუალებად მიიჩნევს "გონებისა და სამყაროს შეჩერებას, ამქვეყნიურის დავიწყებას... აზრების მიმართვას საუკეთესოსკენ?" თანამედროვე თეოლოგიის მიხედვით უფალთან ურთიერთობისთვის "ყველაფერი გრძნობიერი უნდა მივატოვოთ, ავმაღლდეთ აზრებზე, ნებისმიერ ცოდნაზე და თვით აზროვნებაზეც, სრულად მივეცეთ გრძნობიერ გონიერ ქმედებას, რასაც ბრძენმა სოლომონმა ღვთაებრივი გრძნობა უწოდა, უნდა მივაღწიოთ ცოდნაზე ამაღლებულ, გაცვეთილ ფილოსოფიაზე ამაღლებულ უცოდინარობას?"⁹⁰⁷.

ჩემი აზრით, თანამედროვე ღმრთისმეტყველება რაციონალისტურია. მისი საყრდენი "სიმდიდრე" აზროვნებაა. საყურადღებოა არქიმანდრიტ სოფრონისეული შეფასება: "წარმოსახვის ერთი სახეობა, რაზეც გვსურს ვისაუბროთ არის ლოგიკით ღვთაებრივ სამყაროში შეჭრა და მისი განმარტება. ასეთ მცდელობას ყოველთვის წარმოსახვა ახლავს, რასაც მრავალნი უწოდებენ "ღმრთისმეტყველების შემოქმედებას". გონიერი ღმრთისმეტყველების მოღვაწე და წმინდად მლოცველი თავის თავში ებრძვის ამგვარ "შემოქმედებას", რადგან ის ჭეშმარიტი არსებობის საპირისპირო პროცესია და ამ დროს ადამიანი თავად ქმნის ღმერთს საკუთარი წარმოსახვით და თავის მსგავსად"⁹⁰⁸. არქიმანდრიტი სხვა ადგილას წერს:, რომ ღვთისმეტყველ-რაციონალისტი აგებს თავის სისტემას არქიტექტორის მსგავსად და იყენებს ემპირიულ და მეტაფიზიკურ აზრებს სამშენებლო მასალად და იმას კი არ აქცევს ყურადღებას, რამდენად შეესაბამება მისი იდეალური შენობა რეალურს, არამედ ფიქრობს შენობის დიდებულებაზე. თავის სისტემის ჰარმონიულობაზე ლოგიკური თვალსაზრისით.

რაც არ უნდა პარადოქსული იყოს, დიდმა ადამიანებმაც კი ვერ გაუძლეს ამგვარ ცდუნებას, რომლის თავი და თავი არის ამპარტავნება. რაციონალისტი თეოლოგისთვის ისევე ძვირფასია თავისი მოსაზრება, როგორც დედისთვის შვილი. თავის შემოქმედება საკუთარი თავივით უყვარს, მასთან აიგივებს და თავის სფეროში იკეტება. ზოგჯერ ასეთ შემთხვევაში ადამიანური ჩარევა გარედან უშედეგოა, თუკი თვითონ რაციონალისტ-თეოლოგი არ გამოეთიშება ე.წ. სიმდიდრეს. სხვაგვარად ვერასოდეს ვერ შეძლებს წმინდად ლოცვას და ჭეშმარიტ ჭვრეტას უფლისას"⁹⁰⁹.

ამგვარია ვარლაამისეული და არა პალამასეული მართლმადიდებლური ღმრთისმეტყველება. გარდა ზემოთქმულისა, დღევანდელ დღეს იესოს ლოცვის მიმართ გარკვეული წინააღმდეგობა შეიმჩნევა. მართალია, იმავდროულად ამ ლოცვისადმი ინტერესი გარკვეულწილად ძლიერდება და იბეჭდება კიდეც ლოცვების კრებულები და მამათა თხზულებები მის შესახებ.

ამგვარი წიგნები იკითხება მხოლოდ წასაკითხად, თითქოს ხარკის გაღებაა მოდისთვის.. ხდება ისიც, რომ "სულიერი" ადამიანები ირონიულად საუბრობენ დაყუდებულ ცხოვრების წესზე და უარესიც, თავიანთ სულიერ შვილებს უკრძალავენ ისიხაზმის საკითხებით დაინტერესებას. "ეს თემა საჩვენო" არ არის და სხვა ასეთ სიტყვებს მოისმენთ. ბევრს მიაჩნია, რომ საკმარისია დილას და საღამოს რამდენიმე წუთი დაუთმო შენი სიტყვებით ლოცვას. მდუმარება, თვითკრიტიკა, ცრემლი ერისკაცთათვის მიუღებლად ითვლება. ეს კი, როგორც ზემოთ შევნიშნეთ, ეწინააღმდეგება წმინდა მამათა ნააზრევს. ყველაზე ცუდია ის, რომ "მიწიერი" აზროვნება, ანტიისიხასტური ცხოვრება მონაზონთა შორისაც ჩნდება. ამგვარი სული შეჭრილია მონასტრებშიც, რომლებიც უნდა იყვნენ მკურნალი სკოლები, სადაც განკურნების მეცნიერებას შეასწავლიან.

მე, პირადად შევსწრებივარ იმას, რომ "გამოჩენილი" ბერები, ვისაც ახალბედა მონაზვნების მართლმადიდებლური სულით წვრთნა ევალებათ, თავად უარყოფენ დაყუდებული ცხოვრების წესს და მას "ზღაპარს" უწოდებენ. ეს ფაქტი სამწუხაროა. "დაყუდება მართლმადიდებლური ბერული ცხოვრების დამახასიათებელი ნიშანია. მართლმადიდებლური ბერმონაზვნობა იმავდროულად არის ისიხაზმი (დაყუდება)⁹¹⁰.

საბედნიეროდ, ბოლო დროს ვხვდებით წმინდა მამათა ტრადიციებთან და განსაკუთრებით დაყუდებულ ბერულ ცხოვრებასთან დაბრუნების მცდელობასაც. თანამედროვე ეპოქის შფოთში მდუმარებასა და სიმშვიდეს მოკლებული ახალგაზრდები ბერულ ცხოვრებას იწყებენ, დაყუდებას ეძლევიან და საზრდოობენ მისი სიტკბოებით. ასეთი ადამიანები წმინდა მამათა მართლმადიდებლური ტრადიციის გაგრძელებას ესწრაფვიან. ამქვეყნიურ ცხოვრებაშიც ჩნდება ისიხაზმის კერები. ისიხასტური წესი დიდ ქალაქებშიც უნდა გავრცელდეს. ამაში ვხედავ მე ეკლესიური ცხოვრების განვითარების მიზანს. მხოლოდ ამ გზით შევიგნებთ, რომ ეკლესია სულის განკურნებისა და უფლის გამოცხადების ადგილია. განწმედისას იღებს ადამიანი ღვთიურ ცოდნას. შეიძლებოდა ყველას თავისი შესაძლებლობის მიხედვით ელოცა იესოს ლოცვა, რაც სულიერი ცხოვრების წარმმართველი გახდებოდა. იესოს ლოცვა გვასწავლის, როდის ვისაუბროთ და როდის დავდუმდეთ, როდის შევწყვიტოთ ლოცვა და დავეხმაროთ მოყვასს. ლოცვის დახმარებით გავიგებთ, როდის შევცოდეთ და როდის მივიღეთ უფლის მადლი. გარდა ამისა ვიღვაწებთ გონების სიწმინდის შესანარჩუნებლად.

ჩვენი ცხოვრების წესად წმინდა თალასეს სიტყვები გამოგვადგება: "მდუმარე განმარტოების ციხე-სიმაგრეში ჩაკეტე შეგრძნებები, გონება რომ არ გაიტაცონ სურვილებმა"⁹¹¹. მტკიცედ გვახსოვდეს, რომ დაყუდება, როგორც კალისტოსი და იგნატი ქსანთოპულოსები ამბობენ, "მამათა ტრადიციის უცდომელი და ჭეშმარიტი ღმრთისმიერი ცხოვრების წესია".

სწორედ ქსანთოპულოსების სწავლებიდან ნაწყვეტით მინდა დავასრულო ისიხაზმზე მსჯელობა. "ეს გზა, სულიერი უფლისმიერი ცხოვრება და წმინდა ქმედება ჭეშმარიტი ქრისტიანებისა არის ნამდვილი, უცდომელი ქრისტესმიერი ცხოვრება. ეს გზა დასახა და მასზე გვატარებს თავად ღმერთკაცი, ტკბილი იესო. ამ გზაზე იარეს მოციქულებმა, მათ მისდიეს ჩვენმა დიდმა მოძღვრებმა, რომლებიც ქრისტეს განკაცებიდან დღემდე სამყაროს ვარსკვლავებად ბრწყინავენ თავიანთი ცოცხალი სიტყვებით და საქმით. ჩვენ მათ გადმოგვცეს კეთილი თესლი, წმინდა ცომი, ძვირფასი საგანძური, მადლი, უმაღლესი ძალა, ძვირფასი მარგალიტი, ღვთიურ მამათა ტრადიცია, ფარული განძი. სულის ქორწინება, სამეუფო ნიშანი, მდინარე და ცოცხალი წყარო, ღვთიური ცეცხლი, წყალობა, ბეჭედი, სინათლე და მათი მსგავსი. ეს ყოველივე ვიმემკვიდრეთ და თაობიდან თაობას გადაეცემა ქრისტეს მეორედ მოსვლამდე. რადგან უტყუარია აღთქმა: "და აჰა ესერა მე თქუენ თანა ვარ ყოველთა დღეთა და ვიდრე აღსასრულამდე სოფლისა" (მათ. 28.20).