მიტროპოლიტი იეროთეოს ვლახოსი
მართლმადიდებლური ფსიქოთერაპია

თავი მეხუთე
დაყუდება ('Ησυχία) განკურნების მეთოდი

2. ისიხაზმი

აქამდე ვსაუბრობთ იმაზე, თუ რა არის დაყუდება, რატომ არის საჭირო ის ჩვენი სულიერი ცხოვრებისთვის. წმინდა მამათა ნააზრევის მიხედვით დაყუდება საუკეთესო გზაა განწმენდისათვის და უფალთან შეერთებისათვის. გარდა ამისა, როგორც შევნიშნეთ, მართლმადიდებლობა მკურნალი მეცნიერებაა და მიმართულია ადამიანის უძლურების განკურნებისკენ. განწმენდა განღმრთობის წინაპირობაა და მიიღწევა მართლმადიდებლური სარწმუნოებით, რომელშიც უმთავრესი ადგილი დაყუდებას უკავია.

ისიხაზმი დაყუდებული ცხოვრებაა. დაყუდებულ მოღვაწეებს ისიხასტები (დაყუდებულები) ეწოდებათ. მათი ცხოვრების წესს კი ისიხაზმი (დაყუდება). XIVსაუკუნეში აღორძინებული თეოლოგიური მოძრაობის ისიხაზმის მთავარი წარმომადგენელი იყო გრიგოლ პალამა. ამ მოძრაობის მიმდევრებმა იცოდნენ მოღვაწეობის განსაკუთრებული ფსიქოსომატური მეთოდი, რომლითაც ესწრაფვოდნენ გულისა და გონების გაერთიანებას და უფალთან შეერთებას. გრიგოლ პალამა ამტკიცებდა, რომ ამგვარ ერთობაში მონაწილეობს სხეულიც და მასაც შეუძლია ღვთისმიერი ცხოვრების გამოცდილების მიღება. ვარლაამი არ იცნობდა ამ მეთოდს და გრიგოლ პალამას მოწინააღმდეგე გახდა. ამის გამო ის ეკლესიამ განსაჯა და ფილოსოფოსი განშორდა მართლმადიდებლობას. ე.წ. ისიხასტური კამათი დასრულდა კონსტანტინეპოლის კრებებზე 1341, 1346, 1351 წ.

ისიხასტური მოძრაობა XIV ს-ში არ წარმოშობილა, იგი ქრისტიანობის პირველი საუკუნეებიდან არსებობს. ისიხაზმზე (დაყუდებაზე) საუბარია წმინდა წერილში, მასზე წერენ ადრეული საუკუნეების მოღვაწე მამები. ჩვენს ნაშრომში უხვად მოვიყვანეთ ეგნატე ღმერთშემოსილის, ბასილი დიდის, გრიგოლ ღმრთისმეტყველის, მაქსიმე აღმსარებლის, თალასეს, სვიმონ ახალი ღმრთისმეტყველის, და გრიგოლ პალამას თხზულებებიდან ნაწყვეტები. გრიგოლ პალამა ისიხაზმის შემქმნელი არ ყოფილა, მაგრამ მისი გამომხატველი გახდა. მან განიცადა და შეძლო, აღეწერა ადამიანის სულის განწმენდის გზა. ისიხაზმი ქრისტიანული ცხოვრების ჭეშმარიტი სახეა. ტერმინ "ისიხაზმით" ჩვენ გონების გულში კონცენტრაციას აღვნიშნავთ.

ადამიანის გონება განწმენდისას "მტკიცედ დგას გულში" და იმეორებს იესოს ერთსიტყვიან ლოცვას. ლოცვას ერთსიტყვიანი ეწოდება, რადგან მასში მხოლოდ ერთი სიტყვა მეორდება - იესო ქრისტეს სახელი. გონება ამ დროს იცავს გულს აზრებისაგან. ამგვარად, როგორც მაქსიმე აღმსარებელი ამბობს სიფხიზლე ლოცვას უერთდება. გრიგოლ პალამა მეზვერისა და ფარისევლის კვირიაკის შესახებ მსჯელობისას მეზვერის ლოცვას ისიხასტის (დაყუდებულის) ლოცვის სახედ მიიჩნევს. სახარებაში ვკითხულობთ: "მეზუერე იგი შორს დგა და არა იკადრებდა თუალთაცა ზე ახილვად, არამედ იცემდა მკერდსა და იტყოდა: ღმერთო, მილხინე ცოდვილსა ამას" (ლუკ. 18.13). საგულისხმოა სახარების ამ ადგილის გრიგოლ პალამასეული განმარტება. სიტყვა "დგა" გულისხმობს "დიდი ხნის განმავლობაში დგომასაც და დიდხანს ლოცვასაც". მეზვერე ამბობს; "ღმერთო, მილხინე ცოდვილსა ამას" - და მეტს არაფერს. "იგი ახალს არაფერს არ ამატებდა და არ ფიქრობდა, მას (მეზვერეს) მხოლოდ საკუთარი თავისკენ და უფლისკენ ჰქონდა მიპყრობილი მზერა, იმეორებდა მარტო მოკლე ვედრებას, რაც ყველაზე სასარგებლო ლოცვაა". აქედან ნათელია ერთსიტყვიანი ლოცვის "უფალო, იესო ქრისტე, ძეო ღმრთისაო, შემიწყალე" ღირსება. ისიხასტი (დაყუდებულ) მეზვერის მსგავსად არაფერზე არ ფიქრობს. გონება ლოცვისკენ აქვს მიმართული. სახარების სიტყვებს მეზვერის შესახებ "არა იკადრებდა თუალთაცა ზე ახლვად" გრიგოლ პალამა სახარების ამ ეპიზოდს ასე განმარტავს. მეზვერის "დგომა გამოხატავს მოთმინებას და მორჩილებას არა მონისა, არამედ განსასჯელისას". ამგვარი ქცევით მეზვერე "თვითგანსჯით თავს არ თვლიდა არც მიწიერი ტაძრის და არც ზეცის ხილვის ღირსად". მის მიერ მკერდში ხელის ცემა მიუთითებს სხეულის ტკივილზე და სულის გლოვაზე. "ძლიერი სინანულით მკერდში ხელის დარტყმით, დამნაშავეს მსგავსი მწუხარებით, იგი თავის თავს ცოდვილს უწოდებს და რწმენით ითხოვს შეწყალებას"⁹⁰⁰.

გრიგოლ სინელი აღწერს იმ ლოცვას, რომელიც გონების კონცენტრირებაში გვეხმარება, რაც არის სწორედ ისიხაზმის არსი. "ილოცე ხშირად სკამზე [მჯდომარემ], რათა შრომა გასწიო, იშვიათად დაისვენე. მოთმინებით იჯექი, რადგან მოციქული ამბობს: "ლოცვასა განკრძალულ იყვენით" (რომ. 12.12) არ არის საჭირო სწრაფად ადგომა ტკივილის გამო, გონება გულისკენ მიმართე და თუ გული გახსნილია, მოუხმე იესო ქრისტეს შეწევნად. განიცადე ტკივილი მხრებზე და ხშირად თავში, აიტანე მოთმინებით და სიყვარულით გულში უფლის ძიებით. რადგან "სასუფეველი ცათაჲ იიძულების⁹⁰¹ და რომელ აიძულებდენ, მათ მიიტაცონ იგი" (მათ. 11.12). უფალმა თავად გვიჩვენა, ამგვარი მისწრაფებასა და ტანჯვის მაგალითი. მოთმინებასა და სიმტკიცისგან იბადება სულისა და სხეულის შრომა"⁹⁰². გონებითი დაყუდების ღირსება არის უწყვეტი ლოცვა, იესოს ლოცვის წარმოთქმა, გონების კონცენტრირება და გულისკენ მიმართვა, ლოცვისას სხეულის გამართვა, გრძნობების შემოსაზღვრა, ცოდნა იმისა, რომ ღვთიური მადლი უქმნელია და ადამიანს შეუძლია ამ მადლის გულში მიღება, რომ თაბორის ნათელი ადამიანურ ცოდნაზე მაღლა დგას. ისიხაზმის განმსაზღვრელი ყველაფერი "გამართლდა" კონსტანტინეპოლის კრებებზე. ამიტომ ისიხაზმის მოწინააღმდეგე მართლმადიდებლური ტრადიციის წიაღში არ არის და აქედან გამომდინარე, შეიძლება განერიდოს კიდეც მართლმადიდებლურ ცხოვრებას.