მიტროპოლიტი იეროთეოს ვლახოსი
მართლმადიდებლური ფსიქოთერაპია

თავი მეხუთე
დაყუდება ('Ησυχία) განკურნების მეთოდი

სულის კურნების ერთ-ერთ მთავარ მეთოდად ითვლება დაყუდება, ამ სიტყვის სრული მნიშვნელობით. მწამს, რომ ნაშრომის წინა თავებში ეს ნათლად აისახა. თანამედროვე ადამიანს სჭირდება კურნება, სულიერი მდგომარეობის კურნება, უპირველეს ყოვლისა იმიტომ, რომ ის გადაღლილია. სწორედ ამიტომ მართლმადიდებლობას შეუძლია თანამედროვე გადაღლილ, იმედგაცრუებულ და დაბნეულ სამყაროს გადასცეს დაყუდების ჭეშმარიტება. მჯერა, რომ მართლმადიდებლური ტრადიციის მნიშვნელობა ამ მხრივ დიდია. წინამდებარე ნაწილში განვიხილავთ დაყუდების (ისიხასტობის) ღირსებას, სულის, გონების, გულისა და აზროვნების კურნებისათვის. ჩვენი აზრით, სიმშვიდე და ისიხაზმი სულის გაჯანსაღებისთვის მთავარი დამხმარე წამლებია. რადგან სიმშვიდის არ ქონა არის პრობლემების, სტრესის, დეპრესიის, შფოთის, ურწმუნოების, ფსიქოლოგიური, სულიერი და ხორციელი ტკივილის მიზეზი, ამიტომ შევეცდებით მათი მიზეზი დავინახოთ. ეს მიზეზი კი ანტიისიხაზმია. ანტიისიხაზმის ქარი ყველაფერს წვავს ირგვლივ, მეუფებს ყველგან და შფოთის ერთ- ერთი უმთავრესი მიზეზია. ამგვარად, დაყუდებას (ησυχὶα) განვიხილავთ როგორც სულის კურნების მეთოდს. ხოლო ანტიისიხაზმს, როგორც სულისა და სხეულის უძლურების გამომწვევ მიზეზს.


1. დაყუდება (ἡσυχασμός)

სანამ განვმარტავთ დაყუდებას (ἠσυχὶα), ვნახოთ თუ რა დიდი მნიშვნელობა აქვს მას სულის განკურნებაში.

წმინდა მამები მართლმადიდებლური დაყუდების (ἠσυχὶα) უდიდესი მნიშვნელობის შესახებ ხაზგასმით აღნიშნავენ. გრიგოლ ღმრთისმეტყველი მიიჩნევს, რომ ის აუცილებელია უფალთან ურთიერთობისთვის. ამგვარად, "უფალთან ურთიერთობის მისაღწევად დაყუდებით უნდა მოვიპოვოთ და გონება ავამაღლოთ ცდუნებებისგან"⁸⁶⁹. სიმშვიდით ადამიანი განიწმენდს გრძნობებს და გულს და ასე შეიცნობს უფალს, ეს შეცნობა ადამიანის ცხონებისათვის ხდება.

ამავე აზრს ავითარებს წმინდა თალასე. იგი შენიშნავს; "დაყუდება და განმარტოება და ლოცვა სათნოების უდიდესი იარაღებია. ისინი განწმენდნენ გონებას და მჭვრეტელად აქცევენ"⁸⁷⁰. სიმშვიდის წყალობით განწმენდილი გონება ღმერთის ხილვის უნარს იძენს. წმინდა მამათა სწავლებიდან ვიცით, რომ გონებასა და აზროვნებას შორის სხვაობა არსებობს. ვნებებით დაბნელებული გონება უფლის საიდუმლოებას ვერ ხედავს. ვნებებისგან გათავისუფლების შემდეგ კი მჭვრეტელი ხდება და ხედავს ღმერთს, როგორც სინათლეს. ეს არის ადამიანის სიცოცხლე. უკვე აღვნიშნეთ, რომ გონების ამგვარი განწმენდა დაყუდებით მიიღწევა. ვინც წმინდა მამათა თხზულებებს სწავლობს და ცდილობს შეიცნოს ისიხაზმი საკუთარი გამოცდილებით, კარგად იცის, რომ არსებობს სულიერი და სხეულებრივი დაყუდება. სხეულებრივი გარეგნულია, სულიერი კი შინაგანი. სხეულებრივი ისიხაზმი უმთავრესად გამოიხატება განმარტოებით, გრძნობების მოთოკვისკენ მისწრაფებით სულის გარეგნული წარმოსახვებისგან გასანთავისუფლებლად. სულიერი დაყუდებით კი გონება არ იღებს არანაირი განსაცდელის ცდუნებას. ადამიანის ფხიზელი და მშვიდი გონება გულს უღრმავდება. გონება (ენერგია) თავსდება გულის ადგილას (არსში), უერთდება მას და ასე მოიპოვებს ღმერთის მცირე თუ დიდ ცოდნას.

სხეულებრივი დაყუდება სხეულის შემოსაზღვრაა. ისიხაზმის დასაწყისი არის ყველაფრისგან განრიდება"⁸⁷¹. როცა ადამიანი განთავისუფლებულია ყველა საქმისგან. ამგვარი განრიდების შედეგია "განმანათლებელი ძალა და ხედვა და ბოლოს გონების ამაღლება (ატაცება) ღმერთისკენ⁸⁷². იოანე კიბისაღმწერელი ამბობს: "რომელმან შეიყვარა დაყუდება, მან შეიკრძალა პირი"⁸⁷³.

დაყუდებულ მდგომარეობაზე წერენ არა მარტო ე.წ. მღვიძარე მამები, (νηπτικοί), რომლებიც მონასტერში ცხოვრობენ, არამედ ე.წ. საერო (κοινωνικοὶ), (რომლებიც სამრევლო ეკლესიებში მსახურობენ) მამებიც. ვამბობთ ე.წ. რადგან მართლმადიდებლურ ტრადიციაში არ არსებობს დიალექტიკური სხვაობა ხედვასა და საქმეს (იგულისხმება ღვთიური) შორის, ისევე როგორც არ განსხვავდებიან მონასტერში მოღვაწე და სამრევლო ეკლესიებში მსახური მამები. პირველნი საზოგადოებრიობის უმაღლეს საფეხურზე არიან და მეორენი მღვიძარების უმაღლეს საფეხურზე. წმინდა დაყუდების შესახებ საუბრისას მინდა მოვიყვანო ბასილი დიდის მაგალითი. გრიგოლ ღმრთისმეტყველისადმი მიწერილ წერილში წმინდა მამა ამბობს, რომ დაყუდება სულის განწმენდის დასაწყისია, იგი სხეულებრივ მდგომარეობაზეც საუბრობს ანუ მეტყველების, მხედველობის, სმენის დახშობაზე. "დაყუდებაჲ დასაბამი არს სულისა განწმედისაჲ. არცა ენამან პოვოს ვინმე, რაჲთამცა ზრახვიდა ვის კაცთა, და არცა თუალნი რას ჰხედვენ საქმეთა ურვებთა და უნაყოფოთა, და არცა სასმენელთა შევლენან ჴმანი და განშუენებანი განმცხრომელთანი. არცა ზრახვა" განცხრომისა" და არცა სიცილი კაცთა", რომელი ყოვლისა უფრო"ს განსდევნის გულისაგან მჴურვალებასა და გულისმოდგინებასა"⁸⁷⁴.

აქ აღწერილია ისიხაზმის წმინდა მდგომარეობა, რომელსაც წმინდა მამა განიცდიდა უდაბნოში და სურდა განშორებულს "ყოვლისაგან უდაბნოს გარე" უფლის შეცნობა, უკვე მას შემდეგ, რაც "ადამიანურ სკოლებში" მიიღო განათლება. მოვიყვანთ წმინდა ბასილი დიდის, კესარიის მნათობის სიტყვებს, რომლებიც ნათლად ადასტურებენ, რომ წმინდა მამა შესანიშნავად იცნობდა დაყუდებულ ცხოვრებას. "გონებაჲ ოდეს არა განბნეულ იქმნეს და განსცხრებოდის ხედვათაგან, არა შეუჴდეს საგრძნობელთა გუამისათა რაჲმე შფოთთაგანი ამის საწუთროჲსაჲ, შემოკრბების გონებაჲ თავსა შინა თჳსსა და ხედავნ გულისსიტყუაცა საღმრთოთა და იხარებნ მაშინ და განათლდებიან შუენიერებითა მით ზეშთაეჲსითა, ვიდრემდის დაავიწყდის კაცსა ბუნებაჲცა და არა გული უთქუამნ ჭამადთათჳს და არცა ზრუნავნ სამოსლისათჳს... ღწოლაჲ მისი და ზრუნვაჲ ესე არს, თუ ვითარ უკუე მოიპოვნეს საქმენი იგი კეთილნი"⁸⁷⁵. სხეულებრივი დაყუდება ეხმარება სულიერი მდგომარეობის, გონებითი მდუმარების მიღწევაში. წმინდა მამათა ნაწერებიდან ნათელია, რომ სხეულებრივი დაყუდება, თუმცა კი აუცილებელი არ არის, მაინც საჭიროა ღვთისმიერი ცხოვრებისათვის. "დაყუდება ხორცთა არს, წესთა და საცნობელთა დაწყნარება"⁸⁷⁶. სხეულებრივი დაყუდება სხეულისა და გრძნობების განსაკუთრებული მდგომარეობაა. იოანე სინელი საუბრობს "დაყუდების ადგილზეც". უდაბნო და საერთოდ სხეულის დაყუდება ადამიანს ეხმარება (როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ) სულიერ, გონებრივ დაყუდებაში. წმინდა მამები დაყუდების არსს "ჩაკეტილობასა და უდაბნოში ფიზიკურად გასვლაში არ ხედავენ, მთავარია უფალთან მუდმივად ყოფნა"⁸⁷⁷. უდაბნოს დიდი მნიშვნელობა აქვს, რადგან წარმოსახვებისგან განმათავისუფლებელია, მაგრამ მისი გარდაუვალობა არასწორია. ამ მხრივ საყურადღებოა ნიკიტა სტითატის სიტყვები. წმინდა მამა ამბობს, რომ სათნოების ქმნა ერთი ადგილით არ შემოიფარგლება. ადამიანის მიზანია "სულის ძალების აღდგენა" და "სათნოების ბუნებრივ ენერგიასთან შეერთება". ეს არ ხდება გარედან, არამედ შემოქმედისგან გვაქვს ამის უნარი მომადლებული" და ასკვნის: "უდაბნო ზედმეტია, როცა მის გარეშეც შევდივართ ცათა სასუფეველში - სინანულით და მცნებათა დაცვით"⁸⁷⁸. საგულისხმოა, რომ ნიკიტა სტითატისთვის მიუღებელია მრავალთა აზრი, "შეუძლებელია ადამიანმა სათნოება მოიპოვოს უდაბნოში განმარტოების გარეშე". წმინდა მამა ამბობს: "გავოცდი, როცა [მათ] განუსაზღვრელი (იგულისხმება ღვთიური სათნოება ე.დ.). განსაზღვრულ ადგილას მოათავსეს"⁸⁷⁹.

ყველა შემთხვევაში უდაბნო და სხეულის დაყუდება გონებითი დაყუდების მიღწევაში გვეხმარება. ამ უკანასკნელის წმინდა არსის შესახებ ვისაუბრებთ. იოანე სინელი ამბობს, რომ "დაყუდება სულის არს გულის სუტყვათა გულის - ხმის ყოფაჲ და გონება წარუპარველი. გულის-სიტყვა მხნე და ახოანი მოყვარე არს დაყუდებისა, რომელი იგი დგან კართა ზედა გულისათა დაუცადებელად და დაუძინებელად და მომავალთა მათ მტერთა რომელთამე მოაკვდინებინ და რომელთამე იოტებნ"⁸⁸⁰.

სვიმონ ახალი ღმრთისმეტყველი გონებითი დაყუდების შესახებ წერს: დაყუდება გონების უშფოთველი მდგომარეობა, თავისუფალი და სიხარულით სავსე სულის სიჩუმე, უშფოთველი გული, სინათლის სჭვრეტა, ღვთიურ საიდუმლოთა შეცნობა, სიბრძნის სიტყვა, ღვთიური აზრების უფსკრული, აღტაცებული გონება, განწმენდილი საუბარი უფალთან, მღვიძარე თვალი, გონებითი ლოცვა, უფალთან ერთობა და განღმრთობა და უმტკივნეულო განსვენება ასკეტური ღვაწლით"⁸⁸¹. სხვა მამებიც წერენ ამგვარ მდგომარეობაზე, რადგან ქრისტესმიერი ცხოვრება ყველა წმინდანის საერთო გამოცდილებაა. გრიგოლ სინელის სიტყვებით "დაყუდება აზრებისგან განთავისუფლებაა, რაც სულის მოაზროვნე ნაწილის (λογική) განწმენდისკენ არის მიმართული. ასკეტი იღვწის ეშმაკის ჩასახული აზრების მოსაშორებლად. ამ აზრებს ერთადერთი მიზანი აქვთ, სულიერი ძალების ერთობის დაშლა და ადამიანის გულის დასნეულება.

მართლმადიდებლობა უდავოდ მკურნალი მეცნიერებაა. წმინდა მამათა თხზულებების კითხვისას ჩანს, რომ ქრისტიანის სულის განსაკურნებლად უმთავრესია გონების დაცვა, აზრების გაფანტვა და მათი მოკვდინება, სანამ გულში შემოაღწევენ.

"რა არის დაყუდება? თუ არა გულის მოთოკვა, არ იყოს კაცთმოთანე? როცა უფალმა მწიგნობარს მოწყალე სამარიელის იგავი მოუთხრო, ჰკითხა: ვინ იყო "მოყუასი მისსა". მწიგნობარმა მიუგო, რომ ავაზაკებისგან გაძარცვული კაცის მოყვასი "იყო რომელმან ყო წყალობაჲ მის თანა" (ლუკ. 10. 37). უფალმა თქვა აგრეთვე: "წყალობაჲ მნებავს და არა მსხუერპლი" (მათ. 12.7). თუ შენც გჯერა, რომ მოწყალება მსხვერპლზე დიდია, მისკენ მიდრიკე გული. დაყუდება ადამიანს გონების სიმაღლეს ანიჭებს. მანამდე თუ საკუთარ თავს შეიცნობს და განიწმინდება. ნამდვილი სიმშვიდე მაშინ მოდის, როცა ჯვარს იტვირთავ. მოყვასს თუ შეეწევი, შენც მიიღებ წყალობას. თუკი თავს შეიკავებ სხვისი თანაგრძნობისგან, თითქოს შენთვის შეუძლებელია, იცოდე, რომ რაც გაგაჩნია, იმასაც დაკარგავ. ამრიგად, ნურც შიგნით იქნები, ნურც გარეთ. შუაში იყავი, და იფიქრე, გულისხმაჰყავ "რაჲ იგი არს ნებაჲ უფლისაჲ" რამეთუ დღენი ბოროტნი არიან" (ეფ. 5. 16-17)⁸⁸². დაყუდება რომ გონების დაცვაა აზრებისგან, ამაზე მეტყველებს წმინდა თალასეც: "გრძნობები გამოაკეთე დაყუდებით და გულში აღძრული აზრები მკაცრად განსაჯე"⁸⁸³. ისიხასტობის ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული დამცველი იყო გრიგოლ პალამა. წმინდა მამა ღვთის მადლის წყალობით იბრძოდა, რომ დაემტკიცებინა გულისა და აზრების განწმენდის ამგვარი გზის საჭიროება. ამ გზით უფლის წვდომა და ურთიერთობა. ღმრთისმშობლის ტაძრად მიყვანების შესახებ თავის ჰომილიაში წმინდა მამა საუბრობს დაყუდებაზე. ათონის წმინდა მთის მოღვაწე საკუთარი გამოცდილებიდან გამომდინარე, ყოვლადწმინდა ღმრთისმშობელს მიიჩნევს გონებითი ლოცვის ნიმუშად, რადგან დედა ღმრთისა წმინდათა წმიდათაში შესვლისას, მდუმარებით ესაუბრება სამება ღმერთს. იგი ამბობს, რომ ვერ შევძლებთ უფალთან ურთიერთობას, ვიდრე არ განვიწმინდებით, გრძნობებისგან არ განვთავისუფლდებით, არ ავმაღლდებით ადამიანურ ცოდნასა და აზრებზე. სწორედ ამას მიაღწია ქალწულმა მარიამმა. უფალთან ურთიერთობის მისაღწევად მან (ღმრთისმშობელმა) წინამძღვრად აირჩია დაყუდება (ἠσυχία), რაც არის გონების სიმტკიცე და წესრიგი, უმაღლესთან ზიარება, აზრების მიმართვა უკეთესისკენ. ეს არის ჭეშმარიტი ქმედება, გზა ღვთის ჭვრეტისკენ. უფრო ზუსტად რომ ვთქვათ, დაყუდება არის ნიშანი სულის სიჯანსაღისა". შემდეგ გრიგოლ პალამა წერს, რომ სათნოება სულის უძლურებისა და ვნების წამალია, მაგრამ უფლის ხედვა "ჯანსაღი სულის ნაყოფია და მიზანი". სული იკურნება სათნოების დახმარებით და განკურნებული უფალს უერთდება ჭვრეტით (θεωρία), ამ მდგომარეობამდე კი მისვლა დაყუდებით (ήσυχία) ხდება⁸⁸⁴.

მართლმადიდებლური დაყუდებული ცხოვრებით გამოვჯანმრთელდებით "ვთავისუფლდებით მიწიერებისგან და ვუახლოვდებით ღმერთს". მუდმივი ლოცვით ვეხებით შეუხებელ და ნეტარ არსებას. წმინდა ისიხაზმით განწმენდილი გული თავის თავში, როგორც სარკეში, ისე ხედავს უფალს"⁸⁸⁵.

ათონელი მამის მოძღვრებაში მთავარი არის ის, რომ მართლმადიდებლური ცხოვრების წესით, ანუ გონებითი დაყუდებით განვიწმენდთ გულს, გონებას და ასე ვუერთდებით უფალს. ასეთია ერთადერთი გზა, რაც ღმერთთან გვაახლოებს.

წმინდა მამები სულის ასეთ მდგომარეობას "შაბათობას" უწოდებენ. დაყუდებით განწმენდილი გონება "შაბათობს" ანუ განისვენებს უფალთან. გრიგოლ პალამა წერს ღვთიურ განსვენებაზე. (როცა ღმერთმა სამყაროს შექმნის შემდეგ შეისვენა) და ქრისტეს განსვენებაზე, როცა მისი სული ჯოჯოხეთში ჩავიდა, ხოლო სხეული საფლავში იმყოფებოდა. წმინდა მამა ამბობს, რომ ჩვენც უნდა ვისწრაფოთ ამგვარი განსვენებისკენ, ანუ მოვიკრიბოთ გონება ყურადღებით და უწყვეტი ლოცვით. ეს ღვთაებრივი განსვენება, ღვთაებრივი "შაბათობა" არის სწორედ გონებითი მდუმარება. "თუ გონებას მიდრეკ ყველანაირი აზრისგან, კეთილი აზრებისგანაც, და მთლიანად მიმართავ მას უწყვეტი ლოცვისკენ, ჭეშმარიტად შეხვალ ღვთიურ განსვენებაში და მიაღწევ მეშვიდე დღის კურთხევას და დაინახავ საკუთარ თავს და იმასაც, თუ როგორ მაღლდები ღვთის ჭვრეტამდე"⁸⁸⁶.

საგულისხმოა, რომ გრიგოლ პალამა ამ სიტყვებით მიმართავს სამწყსოს ქალაქ თესალონიკში, რომლის მიტროპოლიტიც იყო თავად. ეს ნიშნავს, რომ ყველა ადამიანს სხვადასხვა დონით შეუძლია მოიპოვოს ღვთიური განსვენების გამოცდილება. ვფიქრობთ, სწორედ ეს სწავლება აღმოჩნდა დაკარგული ჩვენს ეპოქაში.

ზემოთქმული ადასტურებს: ვინც გონებით მდუმარებას ეძლევა, არის დაყუდებული (ἡσυχαστής). დაყუდებული ადამიანი, შესაბამისცხოვრების წესს ირჩევს, რაც არის მართლმადიდებლური ტრადიციის მოძღვრება. მისი მიზანია ადამიანის მიახლება ღმერთთან და მასთან შეერთება. გავიხსენოთ იოანე სინელის სიტყვები: "დაყუდებული იგი არს, რომელმან უხორცო იგი და უნივთო გონება შეაწყვდიოს, ნივთიერსა მას, სენაკსა შინა, საკვირველი ესე საქმე და დიდი. დაყუდებული ჭეშმარიტი სახე არის ანგელოზისა ქვეყანასა ზედა და ქარტითა სურვილისა ღვთისათა, დაწერილითა მისწრაფებისათა ლოცვა მისი განუთავისუფლებიეს ყოვლისავე მცონარებისა და მოწყინარებისაგან. დაყუდებული იგი არს, რომელი ღაღადებს ჭეშმარიტებით, ვითარმედ, განმზადებულ არს გული ჩემი შენდამი ღმერთი, მარადის. დაყუდებულ იგი არს, რომელმან სთქვა, ვითარმედ მე მძინავს და გული ჩემი მღვიძარე არს"⁸⁸⁷.

ზემოთ აღვნიშნეთ, რომ დაყუდება ყველაზე კარგი საშუალებაა შინაგანი კონცენტრაციისთვის, სულის ღმერთამდე ამაღლებისთვის და მასთან ურთიერთობისთვის. ეს დაყუდება საჭიროა ღმერთთან ურთიერთობის მისაღწევად. გრიგოლ პალამა ხანგრძლივად მსჯელობს იმაზე, რომ ადამიანის გონება (ენერგია) უნდა მიემართოს გულს, "სხეულის გონიერ ნაწილს" "აზრთა საუნჯეს", სადაც ღვთიური მადლი სუფევს. წმინდა მამა წერს: "ხედავ, როგორი აუცილებელია დაყუდებულმა ადამიანმა ყურადღება მიაქციოს თავის თავს, გონება მიმართოს სხეულის უღრმეს ნაწილში და გამოკეტოს, ამ ორგანოს ჩვენ გულს ვუწოდებთ"⁸⁸⁸. აქვე დავუმატებთ, რომ მდუმარე ცხოვრების წესი არ არის მარტო ადამიანის მცდელობა, გონება გულს შეუერთოს. ეს სული წმიდის მოქმედებაა. დაყუდებული ცხოვრება სული წმიდის მადლით წარიმართება და სინანულითა და გლოვით გამოიხატება. ისიხასტური ცხოვრება არ არის ხელოვნური მეთოდი, რომლის მსგავსიც შეიძლება აღმოვაჩინოთ ანთროპოცენტრულ სისტემებში. `მართლმადიდებელი მონაზონის გონებითი დაყუდება ღრმა სინანულისა და ღვთის მცნებათა დაცვის მცდელობისგან წარმოიშვა. იგი არ ითვლება არეოპაგიტული ღმრთისმეტყველების სულიერი ცხოვრების ერთგვარ დამატებად. არეოპაგიტული ღმრთისმეტყველების დებულებები არ ეწინააღმდეგება დაყუდების შედეგებს, გარკვეული თვალსაზრისით ემთხვევა კიდეც. ჩვენ ყურადღებას შევაჩერებთ ერთ მომენტზე. დაყუდების საფუძველი არ არის აპოფატიკური თეოლოგიისთვის დამახასიათებელი განყენებული ფილოსოფია. დაყუდების არსია სინანული და ბრძოლა ჩვენს სულში არსებულ "ცოდვის სჯულთან" (რომ. 7, 23). ეს გონებით დაყუდებასა და სინანულს შორის კავშირი არის საერთო ყველა წმინდა მამის მოძღვრებაში. გრიგოლ სინელი წერს, რომ "ცრემლით ცხოვრებისა და ქმედების გარეშე ვერ განვიცდით დაყუდების ცეცხლს". ვინც გლოვობს სიკვდილამდე,ის მოიპოვებს მოთმინებას და სიმდაბლეს. ეს ორი რამ არის დაყუდების საფუძველი. სინანულისა და ამ ორი საფუძვლის გარეშე დაყუდებული (ἡσυχαστής) "ნაკლებად ყურადღებიანია თავისი აზრებისადმი"⁸⁸⁹.

გონებით დაყუდება დაკავშირებულია სინანულთან, ცრემლთან, მორჩილებასთან. ამის გარეშე დაყუდება ყალბი იქნება და უსარგებლო. მისი მიზანი ხომ გულისა და გონების განწმენდაა, ეს კი წარმოუდგენელია ცრემლის გარეშე. ამიტომ სწორედ ასკეტისთვის ცრემლთა დენა ცხოვრების წესია. გონებისა და გულის კონცენტრაციით ადამიანი თავის უძლურებას ხედავს და ამ დროს თვალებიდან და გულიდან ცრემლთა ნაკადი მოედინება. ღრმავდება სინანული და მეტად იწმინდება ადამიანი იმისთვის, რომ ღვთიური ცოდნა მიიღოს. მდუმარება მჭიდროდ უკავშირდება ქრისტეს მცნებათა დაცვას. დაყუდებულის (ἡσυχασμός) ძლიერი იარაღია "თავშეკავება, სიყვარული, ყურადღება და კითხვა"⁸⁹⁰.

გრიგოლ სინელის სიტყვებით, დაყუდებულ ადამიანს უნდა ჰქონდეს შემდეგი სათნოებები: "მდუმარება, თავშეკავება, მღვიძარება, მორჩილება და მოთმინება". ასევე სამი ღმრთივსათნო ქმედება: "ფსალმუნთგალობა, ლოცვა და კითხვა, ხელსაქმე⁸⁹¹. წმინდა მამა წერს აგრეთვე, რომ "დაყუდებისთვის პირველ ყოვლისა საჭიროა რწმენა და მოთმინება, გულის სიღრმიდან ამოსული მტკიცე, ძლიერი სიყვარული და სასოება"⁸⁹². გრიგოლ სინელი სხვა სათნოებებსაც ასახელებს. ესენია; თავშეკავება, მდუმარება, თვითკრიტიკა. თითოეული მათგანი მეორეს ავსებს და მათგან იბადება უწყვეტი ლოცვა⁸⁹³. ყურადღება უნდა მივაქციოთ საკვებს, ვიყოთ თავშეკავებული, გონება საკვებით რომ არ დაბნელდეს. "დაყუდებული ყოველთვის უნდა შიმშილობდეს. არ იღებდეს სრულად დამაკმაყოფილებელ საკვებს. რადგან როცა კუჭი მაძღარია, გონება ბინდდება, ამ დროს ადამიანი მტკიცედ და წმინდად ვერ ლოცულობს. მაძღარ ადამიანს ძილი ერევა და გონება წარმოსახვებით ევსება"⁸⁹⁴.

აქედან ცხადია, რომ დაყუდებული ცხოვრება უფლის მცნებათა დაცვაა, რადგან სწორედ ამ მცნებათა მადლით ადამიანში იბადება სათნოება. ასე რომ, სათნოება მდუმარებასთან არის დაკავშირებული, მაგრამ დაყუდება არ არსებობს ღვთის მცნებების დაცვის გარეშე. პირიქით, თუ ადამიანი არ იცავს მცნებებს, მასში ვნებები ცოცხლობს, რაც ხელს უშლის მართლმადიდებლურ დაყუდებას. ამ დროს მდუმარების მარცვალი თუ გაჩნდა, მაშინვე ქრება. "არაფერი ისე არ შლის დაყუდებულ მდგომარეობას და ართმევს ღვთიურ ძალას, როგორც მთავარი ვნებები: ნაყროვანება, მრავლისმეტყველება, უხეშობა, ამაო შრომა, ტრაბახი და თვითკმაყოფილება"⁸⁹⁵.

სახარებაში ბევრჯერ არის ნათქვამი თუ როგორ ასწავლის უფალი ვნებებისგან გულის განწმენდას შინაგანი ლოცვით. თვით იესო ქრისტემ აჩვენა მოციქულებს უდაბნოში განმარტოების ღირსება, რომლითაც ადამიანს მტრის დამარცხება შეუძლია. ამიტომ მოციქულთა სწავლებებში მოცემულია მღვიძარების ნიმუშები. მოვიყვანთ რამდენიმე მაგალითს.

ცნობილია, რომ უფალმა იორდანეში ნათლობის შემდეგ "იესუ აღმოიყვანა უდაბნოდ სულისაგან გამოცდად ეშმაკისაგან (მათ. 4.1). უდაბნოში უფალმა დაამარცხა ეშმაკი, რომელმაც ქრისტეს სამი ცნობილი განსაცდელი მისცა. სახარებაში ვხედავთ, რომ იესო ქრისტე ბევრჯერ გადის უდაბნოში არა დასასვენებლად, არამედ მოწაფეებისთვის მაგალითის მისაცემად. "განეშორა მიერ ნავითა და წარვიდა უდაბნოსა ადგილსა თჳსაგან" (მათ. 14.13). ხუთი პურის გამრავლების სასწაულის აღსრულების შემდეგ უფალი ისევ განმარტოებულია მთაზე სალოცავად. "და ვითარცა განუტევა ერი იგი, აღვიდა მთასა ლოცვად თჳსაგან და შერაჲ-მწუხრდა, მარტოჲ იყო მუნ. (მათ. 14. 23). მნიშვნელოვანია ისიც, ერთ ადგილას, როცა მოციქულებმა იესოს უამბეს: "ყოველი, რაოდენი ქმნეს და ასწავეს" უფალი პასუხობს მათ "მოვედით თქუენ თჳსაგან უდაბნოსა ადგილსა და განისუენეთ მცირედ (მარკ. 6. 30-31). ღამეებს ლოცვაში ათენებდა იესო ქრისტე. ლუკა მახარებელი ამბობს: "განვიდა თავადი მთად კერძო ლოცვად და ღამესა ათევდა ლოცვითა ღმრთისა მიმართ" (ლუკა. 6. 12) უფალი გვასწავლის გონებით დაყუდებას და ჩვენში არსებული ვნებებისგან განთავისუფლებას.

აი, რას ამბობს იესო ქრისტე ჭეშმარიტი ლოცვის შესახებ: "ხოლო შენ რაჟამს ილოცვიდე. შევედ საუნჯესა შენსა და დაჰჴაშ კარი შენი და ილოცე მამისა შენისა მიმართ ფარულად; (მათ. 6.6) სახარების ამ სიტყვებს გრიგოლ პალამა ასე განმარტავს: "სულის სალარო სხეულია. ჩვენი არსების კარიბჭენი ხუთი გრძნობაა. სული თავის სალაროში შედის, როცა გონება არ მოძრაობს ამქვეყნიურ საგნებისკენ და სულისკენ არის მიბრუნებული. გრძნობები კი მოთოკილია და დაცული, როცა არ ვაძლევთ საშუალებას, რომ გრძნობიერ და ხილულ ნივთებს მიეჯაჭვოს. ამგვარად ჩვენი გონება თავისუფლდება მიწიერი დაბრკოლებებისგან და გონებითი და ფარული ლოცვით ღმერთსა და მამას უერთდება. მამა გვხედავს და ხილულად მოგიძღვნის სამაგიეროს. გულთამხილავი ღმერთი ხედავს შენს ლოცვას და გაძლევს ცხადად დიდებულ წყალობას. ასეთია ჭეშმარიტი და სრულყოფილი ლოცვა, იგი ავსებს სულს ღვთაებრივი მადლით და სულიერი წყალობით, ეს წყალობა მირონს ჰგავს, მირონით სავსე ჭურჭელს. რაც მეტად დაახურავ სახურავს, მით უფრო მეტ სურნელს აფრქვევს. ასეა ლოცვაც, რაც ღრმად მოათავსებ გულში, უფრო მეტად აგავსებს ღვთიური მადლით"⁸⁹⁶. გეთსიმანიის ბაღში მძინარე მოწაფეებს უფალმა უთხრა; "იღჳიძებდით და ილოცევდით, რაჲთა არა შეხჴდეთ განსაცდელსა" (მათ. 26. 41). იესო ქრისტე გვეუბნება, რომ გონება და გული ვნებებისგან და აზრებისგან დავიცვათ; "გულისჴმა-ყვნა იესუ გულის-ზრახვანი მათნი, მიუგო და ჰრქუა მათ: რასა ეგრე ჰზრახავთ გულთა თქუენთა?" (ლუკ. 5. 22). მწიგნობრებს და ფარისევლებს მიმართავს: "ფარისეველო ბრმაო, განწმიდე პირველად შინაგანი იგი სასუმელისაჲ და პაროფსიდისაჲ, რაჲთა იყოს გარეშეცა იგი მისი წმიდა" (მათ. 23. 26). მოციქულთა ეპისტოლეებში ხშირად გვხვდება მსჯელობა უდაბნოს, გონებითი მდუმარების, შინაგანი განწმენდისა და სიფხიზლის შესახებ. გავიხსენოთ რამდენიმე ცნობილი ადგილი ეპისტოლეებიდან. პავლე მოციქული ქრისტესკენ მოქცევის შემდეგ არაბიის უდაბნოში გავიდა წარსული ცხოვრების მოსანანიებლად (გალ. 1,17).

მოციქულმა იცის შინაგანი მდუმარების ძალა და მოწაფეებს ამასვე ურჩევს, ქრისტესთან შეერთებული ქრისტიანი ქრისტესმიერ გონებას იღებს, ამის შესახებ წერს პავლე მოციქული: "ჩუენ გონებაჲ ქრისტესი გუაქუს" (1 კორ. 2. 16) და მოუწოდებს: "მოაკუდინენით უკუე ასონი თქუენნი..." (კოლ. 3,50.) ღვთის მადლით პავლე მოციქული თავის სხეულს ნაწილებში სხვა კანონს (სჯულს) ხედავს, ის ეწინააღმდეგება გონების კანონს (რომ. 7, 23). მოციქულის სწავლებაში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია მღვიძარებას, ანუ სულიერ სიფხიზლეს გონების ბოროტი ძალისგან დასაცავად: "აწ უკუე ნუმცა გუძინავს, ვითარცა-იგი სხუათა, არამედ მღჳძარე ვიყვენით და განვიფრთხოთ... ჩუენ დღისანი ვართ ნაშობნი, განვიფრთხოთ" (1 თეს. 5, 6, 8). პავლე ტიმოთე მოციქულს მოუწოდებს: "ხოლო შენ ფრთხილ იყავ ყოველსა შინა (2 ტიმ. 4,5).

ლოცვა უწყვეტად უნდა აღევლონოს ქრისტიანის გულში: "ლოცვასა განეკრძალენით, იღჳძებდით მას შინა მადლობით (კოლ. 4,2). "მოუკლებელად ილოცვიდით" (1 თეს. 5,17).

ასეთსავე რჩევებს გვაძლევს პეტრე მოციქული: "განიფრთხვეთ, მღჳძარე იყვენით, რამეთუ წინამოსაჯული თქუენი ეშმაკი, ვითარცა ლომი მყ"რალი მიმოვალს და ეძიებს, ვინმცა შთანთქა" (1 პეტ. 5,8). აქედან ცხადია, რომ ყველა ქრისტიანს შეუძლია დაყუდების მდგომარეობის მიღწევა და ამგვარად კი უფლის წვდომა. წმინდა მამები ამის შესახებ ნათლად საუბრობენ.

პეტრე დამასკელი წერს: "ჩვენ, ადამიანები ამგვარ "დასვენებას" უნდა მივეცეთ, ზოგი ნაწილობრივ, ზოგი სრულად, ამის გარეშე ვერავინ ვერ მიაღწევს სულიერ ცოდნას და თავმდაბლობას"⁸⁹⁷.

პეტრე დამასკელის სიტყვებიდან უნდა გამოვყოთ შემდეგი: "ჩვენ ყველანი, ადამიანები ამგვარ "დასვენებას" უნდა მივეცეთ. თუკი ეს შესაძლებელია ყველა ადამიანისთვის, მაშინ მით უმეტეს საჭიროა ბერმონაზვნებისთვის. მონაზონს ვერ ვუწოდებთ ადამიანს, რომელიც დაყუდებული ცხოვრებით არ ცხოვრობს. ამ თემაზე ვამახვილებთ ყურადღებას, რადგან არსებობდა სხვადასხვა აზრი, რომ დაყუდებულ მონაზვნებს ხიბლით შეპყრობილებს უწოდებდნენ. ვსარგებლობთ შემთხვევით და ამ მცდარ მოსაზრებებს უარვყოფთ. საგულისხმოა აგრეთვე, პეტრე დამასკელის სიტყვები: "მის ("დასვენებას" σχολή) გარეშე შეუძლებელია ღვთიური ცოდნისა და თავმდაბლობის მიღწევა". სწორედ ეს არის უფლის შეცნობის ერთადერთი გზა გრიგოლ პალამას სწავლების მიხედვით, რაზეც ზემოთ ვრცლად ვიმსჯელეთ.

ზოგიერთი ფიქრობს, რომ წმინდა მამების მიერ აღწერილი დაყუდებული ცხოვრება პასიური და უმოქმედოა. სინამდვილეში სხვაგვარადაა. დაყუდება ყველაზე აქტიური ქმედებაა, იგი მიმდინარეობს ფარულად და მდუმარებით. ადამიანი არ მოქმედებს და დუმს იმისთვის, რომ უფალს ესაუბროს, იმისთვის რომ საკუთარი თავისგან განთავისუფლდეს და თვით უფალი მიიღოს. თუ გავითვალისწინებთ იმასაც, რომ ყველაზე დიდი სირთულეები ჩვენს ცხოვრებაში სულიერია და სნეულებაც (სულიერი და ხორციელი) მომდინარეობს აზრების თავისუფლებისგან, ანუ გონებისა და გულის სიბილწისგან, მივხვდებით რაოდენ დიდი ღირსება აქვს გონებით დაყუდებას. აქედან გამომდინარე, დაყუდება მოქმედებაა და სიცოცხლე. სწორედ ეს მდგომარეობა უწყობს ხელს ადამიანს, რომ მოყვასი შეიყვაროს უანგარო და უვნებო სიყვარულით "ვისაც უყვარს დაყუდება, ვინც გულგრილია ამქვეყნიერთა მიმართ, მას უყვარს ყველა ადამიანი, ვისაც არაფერი ადამიანური არ უყვარს"⁸⁹⁸. როგორ მოიპოვებს ადამიანი უანგარო სიყვარულს (სულიერი ცხოვრების ერთ-ერთი მიზანი ეს არის) თუკი იგი ვნებებისგან არის შეპყრობილი?

დაყუდებული ცხოვრება დაძაბული, სათნო და ჭეშმარიტი მოქმედებაა "წმინდანთა დაყუდებული ცხოვრება უნდა გავიაზროთ არა როგორც უმოქმედობა, არამედ დაძაბული მოქმედება. ამგვარად ხდება უფლის გაცხადება ადამიანთათვის. ღმერთის მოძრაობა ადამიანისკენ არ არის მარტო ხილული სვლა, იგი ფარული მოძრაობაა. არ არის სიტყვების განცხადება, არამედ მდუმარების გამოხატვაა. ამიტომაც ადამიანი უფლისკენ სავალ გზაზე არა მხოლოდ იღებს გაცხადებულ ენერგიას, არამედ მდუმარებით და სიჩუმით ცდილობს მიიღოს საიდუმლო, ადამიანი უნდა ისმენდეს ღვთის სიტყვებსაც და მის მდუმარებასაც. ეგნატე ღმერთშემოსილი ამბობს: "ვინც მოისმინა იესოს სიტყვა, მას შეუძლია მოისმინოს უფლის მდუმარებაც სრულყოფილების მისაღწევად". ამრიგად, ადამიანი ღმერთისკენ სწრაფვას აღსარებით და დაყუდებით უნდა ადასტურებდეს"⁸⁹⁹. წმინდა მამები ამიტომ ლაპარაკობენ "ნაყოფიერ მდუმარებაზე". თუ დაყუდება სწორედ აღესრულება, მას უდიდესი სარგებლობა მოაქვს ადამიანისათვის, გარდაქმნის მის პიროვნებას, განაახლებს და აერთებს ღმერთთან. ასე დაყუდება გამოასწორებს კაცობრიობასაც. თუკი ადამიანი ღვთის სიყვარულს აღწევს, მასთან ერთად კაცთმოყვარეც ხდება.