წმიდა ამბროსი ოპტინელის ცხოვრება

მეორე ნაწილი

თ ა ვ ი 12.

ბერი ამბროსის სიცოცხლის უკანასკნელი დღეები

ჩვენ ახლა ვნახეთ, რომ მამა ამბროსი უკვე ძალიან დაუძლურებული იყო. ჯერ კიდევ აგვისტოში ჩამოსული, მოსკოვის სასულიერო აკადემიის კანდიდატი ფ. ი. დ., ასე წერდა მის ახლობელ ადამიანს: „როცა მე ბერის ოთახში შევედი, და უნდა გამოგიტყდეთ, რომ ეს არ მომხდარა თრთოლვისა და გულის შეკუმშვის გარეშე, ვნახე ოთხმოციოდე წლის პატარა ბერიკაცი (ოდესღაც ის ტანმაღალი იყო), უბრალო, თბილ კაბაში და ბერის თავსაბურავში. ის სავარძელში ძალიან ფერმკთალი და სუსტი იჯდა. ტყავი ძლივს მოსავს ძვლებს, ქვედა ტუჩი უკანკალებს და იფიქრებ, რომ აი, ახლა მოკვდება. თუ რაიმეა ცოცხალი ამ მკვდარ სხეულში, ეს არის მისი არცთუ დიდი, ღია წაბლისფერი, გასხივოსნებული, კეთილი, დაკვირვებული და გამჭოლი თვალები. თითქოსდა მათშია კონცენტრირებული მთელი ცხოვრება და ისინი საოცარ კონტრასტს წარმოადგენენ ამ ფერმკრთალ სახესთან და საოცრად სუსტ სხეულთან. მიმართებით. ჭეშმარიტად – სული მღვიძარეა, ხოლო სხეული – უძლური“. მამაომ ჩვეულებრივ სიყვარულით მიიღო ჩამოსული და ბევრი ისაუბრა მასთან, უწინასწარმეტყველა პოლონეთის მხარეში მსა-ხურება, შემდეგ კი მოსკოვის აკადემიაზე ესაუბრა. მან გაიხსენა უკეთილშობილესი პროფესორი თეოდორე ალექსანდრეს ძე გოლუბინსკი და დაინტერესდა, დარჩა თუ არა მას ვინმე მემკვიდრეთაგან. ბოლოს მაღალყოვლადუსამღვდელოეს მოსკოვის მიტრო-პოლიტ ფილარეტზე ილაპარაკეს. მასზე ბერმა, სხვათა შორის, შემდეგი რამ მოუთხრო: როცა მისი პეტერბურგში მიმოსვლა შეწყდა, მას უარის თქმა უნდოდა მიტროპოლიაზე და პენსიაზე გასვლას ითხოვდა. სანამ მიტროპოლიტი ასეთ სერიოზულ გადაწყვეტილებას მიიღებდა, მან მოსკოვში გამოიძახა ყველასგან დაფასებული პესნოშსკის მონასტრის წინამძღვარი, იღუმენი ნაზარი და გაანდო მას თავისი გადაწყვეტილება. „რის გაკეთებას აპირებ, წმინდაო მეუფეო, პენსიაზე?“ – ჰკითხა იღუმენმა მიტროპოლიტს. – „მარტოობაში მინდა ვესაუბრო ღმერთს, ვილოცებ“, – უთხრა მიტროპოლიტმა. – „მოიცადეთ, – შეე-წინააღმდეგა იღუმენი, – ჯერ ეშმაკებს გაესაუბრეთ, მერე კი გამოჩნდება“. ამ საუბრის მერე, როგორც ცნობილია, მიტროპოლიტს არ მოუყვანია სისრულეში თავისი ჩანაფიქრი. ამგვარად, ბერი ამბროსი, თავისი ამქვეყნიური ცხოვრების უკანასკნელ დღეებშიც კი, ყველას მიმართ ყურადღებიანი, მოსიყვარულე და მომფერებელი იყო!

ყველა ხედავდა, რომ მამაო ცუდად იყო, მაგრამ ჯერ არავინ არ ელოდა მის სიკვდილს. სექტემბრის დასაწყისში მოამთავრეს მისთვის ზაფხულში დაწყებული სენაკი. ჩვეულებისამებრ, იმსახურეს პარაკლისი წყლის კურთხევასთან ერთად და ბერი წინამძღვრის სენაკიდან თავის სენაკში გადავიდა. წინამძღვარმა კი, რომელიც ყოველთვის და ყველაფერში ბერის ნებით მოქმედებდა, ჰკითხა მას: „მე სად მაკურთხებთ, მამაო, რომ ვიცხოვრო?“ – „ახლა, – უპასუხა მან, – შეგიძლია იცხოვრო იქ, სადაც გინდა“. – „ეს როგორ?“ – „აი ასე, სადაც გინდა, იქ იცხოვრე, გინდა აქ, გინდა იქ“. კიდევ ერთი მინიშნება, რომ ბერი მალე გარდაიცვლებოდა, რაც წინამძღვარმა ვერ გაიგო. მიუხედავად იმისა, რომ უფულობის გამო სამუშაოები შეწყდა, ყველაზე აუცილებელი მშენებლობები მაინც გრძელდებოდა. მამაოსთან დაახლოებული ზოგიერთი პირი მისივე კურთხევით სავანეში აშენებდა თავის სენაკს, რათა ბერთან უფრო ახლოს განთავსებულიყო. ამასობაში კი მამაოს დღეები უკვე დათვლილი იყო. ამ უკანასკნელ დღეებზე ჩვენ მოგიყვებით შამორდინოს თვითმხილველთა სიტყვებით, რამდენადაც შესაძლებელია დაწვრილებით, ყოველი დღის შესახებ.

21 სექტემბერს შაბათი იყო. როგორც ყოველთვის სკიტიდან ჩამოვიდა მღვდელ-მონაზონი ღამისთევის მსახურების ჩასატარებლად, მაგრამ მამაო ჩვეულებრივზე უარესად გრძნობდა თავს და დღის ბოლოსთვის ისე დასუსტდა, რომ გალობასაც კი ვერ ისმენდა, და შეციებასაც გრძნობდა. „მამაო დასუსტდა, მამაო ავად გახდა“, – ისმოდა მონასტრის ყველა კუთხეში. ყველა დამფრთხალი იყო, რადგან კარგად ესმოდათ, რომ ოთხმოციოდე წლის სუსტი ბერის ჯანმრთელობის შესარყევად მცირედიც საკმარისი იყო. მეორე მხრივ, იმაზე ფიქრი, რომ მამაო შეიძლება გარდაცვლილიყო, იმდენად საშინელი და წარმოუდგენელი იყო ყველასთვის, რომ ამ აზრს არავინ ეგუებოდა. ყველა იმით იმშვიდებდა თავს, რომ „ღმერთი მოწყალეა და მამაოსთვის სიკვდილი არ შეიძლება – ის ჯერ კიდევ ესოდენ საჭიროა“. მსგავსი ბრძოლა შიშისა და იმედისა, ადრეც გამოცდილი ჰქონდათ, როცა ბერი ძალიან ავად ხდებოდა. ასე იყო ახლაც.

22-ში, კვირას, მამაო ყურების ტკივილს უჩიოდა, მაგრამ, ამის მიუხედავად, ის აგრძელებდა სამონასტრო საქმეებზე ზრუნვას, ხალხსაც იღებდა, ხუმრობდა და მხიარული იყო.

„მეორე დღეს, 23-ში, – ვკითხულობთ მ. ე. ს-ის ჩანაწერებში, – ტკივილი ყურებში გაუძლიერდა, მას ცუდად ესმოდა და ძალიან ცოტა ხალხი მიიღო, რადგან ლაპარაკი უჭირდა. ყველა სთხოვდა, დაესვენა, მაგრამ მამაო დგებოდა, დადიოდა სენაკში და რამდენიმე ადამიანი ერთდროულად შემოჰყავდა კურთხევაზე. საღამოს ბერმა ითხოვა, რომ მისთვის ხმამაღლა წაეკითხათ. მე ვკითხე, ხომ არ იქნებოდა ეს მტკივნეული მისი ყურებისთვის, მაგრამ მან არაფერი მიპასუხა. თითქოს რამდენიმე წუთი ჩაფიქრდა და ხმამაღლა თქვა: „ეს ბოლო გამოცდაა – დავკარგე სმენა და ხმა“. ხმა (როგორც ზემოთ ვთქვით) დიდი ხნის წინ დაუსუსტდა, ასე რომ, საღამოს ის უკვე ჩურჩულით ლაპარაკობდა. იმდენად შორს იყო ყველა იმ აზრისგან, რომ მამაოს დაკარგავდნენ, რომ მისი სიტყვები („ეს ბოლო გამოცდაა“) მე ჩემს თავს ასე ავუხსენი, რომ მამაომ გამოიარა ყველანაირი ავადმყოფობა, სმენა კი მუდამ კარგი ჰქონდა, ახლა კი ისიც დაკარგა“.

შემდეგი ორი დღის განმავლობაში ბერი იგივე მდგომარეობაში იყო. თითქმის არავის იღებდა, რადგან მთლიანად დაკარგა ყურთასმენა და ხმა. „ხალხი, – აღნიშნავს მ. ე. ს. – დილიდან საღამომდე არ შორდებოდა ზღურბლს და სენაკს. რამხელა მწუხარება იყო, რამდენი ცრემლი დაიღვარა! ზოგიერთს არ შეეძლო ლოდინი და მომსახურის პირით ითხოვდნენ ლოცვა-კურთხევას და კითხვებზე პასუხის გაცემას. იმისათვის, რომ მამაო საუბრით არ დაემძიმებინათ, უკიდურეს შემთხვევაში წერილობით ეკითხებოდნენ“.

26-ში, ხუთშაბათს, ბერი თავს უარესად გრძნობდა. ის ყურების, სახის, თავისა და მთელი სხეულის მძიმე ტკივილს უჩიოდა. მის ერთ ყურში ჩირქი აღმოჩნდა. ბერის ჯანმრთელობის გაუარესებამ ყველა შეაშფოთა. აქვე გადაწყვიტეს, მოსკოვიდან ტელეგრაფით გამოეძახათ ექიმი ბაბუშკინი, რომელიც ადრე, კალუგაში ცხოვრებისას, ხშირად მკურნალობდა მამაოს. ამაზე მამაო სიამოვნებით დათანხმდა.

27-ში, პარასკევს, ჩირქმა გამოჟონა და ტკივილი ოდნავ ჩაუწყნარდა, ხოლო საღამოს მოსკოველი ექიმიც ჩამოვიდა. ის ადრეც ხშირად ჩამოდიოდა ბერთან მისი ავადმყოფობისას. ის ბერის ავადმყოფობის შესახებ მუდამ მშვიდად და, უმეტეს შემთხვევაში, ასე პასუხობდა: „მე აქ ფორმალურად მოვდივარ: ეს რომ ჩვეულებრივი ავადმყოფი იყოს, მაშინ ვიტყოდი, რომ მას ნახევარი საათის სიცოცხლე დარჩა, მაგრამ ეს ხომ მამა ამბროსია, – მას შეუძლია რამდენიმე წელიც იცოცხლოს“. ექიმმა ახლაც ყველა დაამშვიდა; განაცხადა, რომ საშიში არაფერი იყო. მისცა დამამშვიდებელი საშუალებები და ავადმყოფს სრული სიმშვიდე ურჩია.
ამის მერე ბერმა თითქოს უკეთესად იგრძნო თავი, მაგრამ მას ზუსტად არ შეეძლო, შეესრულებინა ექიმის რჩევა. ცოტა დაისვენა და, როგორც კი ცოტა შვება იგრძნო, ისევ დაიწყო ხალხის მიღება. იმის გამო, რომ მას ყურთასმენა უკვე დაკარგული ჰქონდა, კითხვებს ქაღალდზე უწერდნენ დიდი ასოებით, ის კი სიტყვიერად უპასუხებდა. ამასთან ერთად, სავანის ზოგიერთი დის შეუსმენლობის გამო შეწუხებული ბერი ამბობდა: „აი, ღმერთმა წამართვა ყურთასმენა და ხმა, რომ არ მოვისმინო, თუ როგორ ითხოვთ თქვენი ნებით ცხოვრებაზე ლოცვა-კურთხევას, და არ ვილაპარაკო, რამეთუ არ მისმენთ“.

29-ში, კვირას, მამაო მოულოდნელად გამოვიდა თავისი სენაკიდან და თქვა, რომ მას დაავიწყდა ზეციური დედოფლის ხატის, „განსაცდელში მყოფთა მანუგეშებელის,“ წინ ლოცვა. მან ინება, რომ ამ ხატის წინ მის სენაკში პარაკლისი ემსახურათ, რაც მალევე შეასრულეს. დედები და საერონი კარებთან იყვნენ შეგროვილნი. ყველას უნდოდა, ამ პარაკლისზე დამდგარიყო და ელოცათ ძვირფასი ბერის გამოჯანმრთელებაზე და თავისთვისაც გამოეთხოვათ ღვთისმშობლისაგან ნუგეში.

„1 ოქტომბრის საღამოს (სამშაბათს), – აგრძელებს თავის ჩანაწერებში ქალბატონი, – ჩემი ქალიშვილი ჩემი წერილითურთ მოხვდა ბერთან. მე თვითონ ხშირად თხოვნა მერიდებოდა (მეშინოდა კიდეც). ჩემი წერილის საპასუხოდ, რომელიც მამაომ წაიკითხა, ჩემს ქალიშვილს უთხრა: „უთხარი დედას, რომ ყველაფერი გაივლის, მე უკვე არაფრის მოწყობა არ შემიძლია, მე თქვენი თავი ზეციურ დედოფალს შევავედრე“. მამაომ მე ჩემს შვილებთან ერთად მომათავსა სასტუმროში, სადაც მორჩილება მქონდა – მიმეღო ჩამოსულები. დადიოდა ხმები, რომ მამაომ აქ დასასჯელად მომათავსა. ამაზე მამაო მიპასუხებდა: „ცრუობენ – აქ შენ მხოლოდ მორჩილებისთვის ხარ“. მე ვთხოვდი, რომ სიშორის გამო არ დავევიწყებინე. ის კი მეუბნებოდა: „განა შორს ხარ? ჩვენ თქვენ გვახსოვხართ, ძალიანაც გვახსოვხართ და ყველაფერში დაგეხმარებით“. ასე დამამშვიდა მან ღვთისმშობლის მფარველობით, ჩემს ქალიშვილს სკვნილი აჩუქა, და გამომშვიდობებისას უთხრა: „ეს ხომ დროებით არის შენთვის, მე შენ მონასტერში საუკეთესო სენაკს მოგცემ“. ამის მერე ორ წელიწადში ჩემი ქალიშვილი გარდაიცვალა.

ექიმი, რომელიც 2 ოქტომბრამდე (ოთხშაბათი) ბერთან იმყოფებოდა, რამდენიმე დღით თავის ნათესავებთან წავიდა. წასვლისას მან თქვა, რომ მამაოს ავადმყოფობა სწორად მიდიოდა. ბერმა თვითონ გააცილა ექიმი მეორე ოთახში და ბევრი ისაუბრა მასთან. ამის მერე პირველი ორი დღე ავადმყოფი თავს კარგად გრძნობდა. თუმცა ყურების ტკივილი არ იკლებდა და ხან ერთ ყურში, ხან მეორეში ცოტა ჩირქი ჩნდებოდა ხოლმე, მაგრამ ციებცხელება აღარ ჰქონდა მამაო ექიმის მიერ გამოწერილ საშუალებებს იღებდა და სავანეში ყველა მშვიდად გრძნობდა თავს.

4-ში, პარასკევს, ბერმა თქვა, რომ თავის ტკივილი უძლიერდებოდა და საღამოსკენ სიცხეც მისცა. შემდეგ დღეებში დღეგამოშვებით ციებ-ცხელებამ აიტანა. მიუხედავად უკიდურესი სისუსტისა, ის დროდადრო სხვის დაუხმარებლად დგებოდა ლოგინიდან, დადიოდა ოთახში, საჭირო ხალხსაც კი დაიბარებდა ხოლმე და იძლეოდა განკარგულებებს მშენებლობის საკითხებზე. ამ დღეს ბერის უახლოესმა მოწაფემ, მღვდელ-მონაზონმა იოსებმა, რომელიც შამორდინოში იმყოფებოდა, მოინდომა მასთან აღსარების თქმა, მაგრამ სისუსტის გამო მისი შეწუხება არ უნდოდა. ამავე დროს, მხოლოდ მან მიანიშნა ბერს, რომ აღსარების თქმა სურდა; მამა ამბროსიმ მაშინვე შეიმოსა ოლარი და სამაჯურები და თვითონ გადასცა აღსარების წიგნი. მამა იოსებს წილად ხვდა ბედნიერება, უკანასკნელად ეთქვა მისთვის აღსარება, რის შემდეგაც გამოემშვიდობა ბერს და წავიდა სკიტში. იმ საღამოს, მამა იოსების თქმით, მან ვერ შეძლო დაძინება და მუდმივად ესმოდა, თითქოს ვიღაც ეუბნებოდა: „ბერი გარდაიცვლება“. ეს სიტყვები ნათლად ისმოდა.

„ბერის გარდაცვალებამდე ერთი კვირით ადრე (3 რიცხვში), – შეავსებს ცნობებს მის შესახებ ქალბატონი, – ჩემთან სასტუმროში ჩამოვიდა და გაჩერდა ერთი ახალგაზრდა ბერი კავკასიიდან. მას ძალიან სჭირდებოდა ბერის რჩევა. ის თავის მონასტრიდან იღუმენთან უთანხმოების გამო გამოვიდა, დადიოდა რუსეთში და ეძებდა მონასტერს, სადაც შეიძლებოდა მოწყობა. მან შეიტყო ჩვენი დიდი ბერის შესახებ და ჩამოვიდა მასთან. ჩემთან საუბრისას მან განაცხადა, რომ ყველაზე ძალიან სერგიევის–სამების ლავრაში მოეწონა, მაგრამ იქ არ მიიღეს; ხოლო კურსკის გუბერნიაში კორენის მონასტრის წინამძღვარი სთხოვდა, დარჩენილიყო მასთან, მაგრამ იქაურობა არ მოეწონა. მე ავუხსენი, რომ ჩვენი ბერი ძალიან დაუძლურებული იყო და ამიტომ ჭირდა მასთან მოხვედრა, მაგრამ მისი დახმარება მსურდა და დავიწყე მომსახურეებთან ამ შეხვედრისთვის ზრუნვა. ასე გავიდა ორი დღე. მესამე დღეს (5 ოქტომბერს), მომსახურის რჩევით მე ვუთხარი მას, რომ მთელი დღე დამჯდარიყო მისაღებში: ჯობდა უსადილოდ დარჩენა, მაგრამ ერთი წუთით ბერთან მოხვედრა. მანაც დამიჯერა და, როცა ხალხს სადილზე უშვებდნენ მამაკაცთა მხრიდან, ის კარების უკან დაიმალა და შეუმჩნეველი დარჩა. ორ საათზე, როცა მომსახურეები ისვენებდნენ, მამაომ მკვირცხლად დარეკა და მასთან შესულ მონაზონს უთხრა: „დაუძახე იმას, ვინც კარების უკან დგას“. ის გავიდა მამაკაცთა მხარეს, მაგრამ რომ ვერ ნახა იქ ვერავინ, ისევ დაბრუნდა მამაოსთან და უთხრა, რომ იქ არავინ იყო. ბერმა ისევ გააგზავნა მის მოსაყვანად. თავისდა გასაკვირად, კარების უკან მან ნახა ბერი და შეიყვანა ის მამაოსთან. შემდეგ ეს ბერი თვალცრემლიანი მიყვებოდა: მამაომ დალოცა ის და სისუსტის გამო საჩქაროდ უთხრა: „სერგიევის–სამების ლავრაში არ წახვიდე – იქ შენ არ მიგიღებენ და შენთვისაც სასარგებლო არ იქნება, არამედ წადი ან ისევ შენს მონასტერში – იღუმენი გაპატიებს, ანდა კორენის მონასტერში, იქ სიამოვნებით მიგიღებენ“. შემდეგ ბერმა ბალიშის ქვემოდან გამოიღო სამების ფურცელი და მისცა მას. ფურცლის სათაური ასეთი იყო: „არ გამოცადო მონაზონი“. ეს ბერი მე გამომიტყდა, რომ ის უფრო ცნობისმოყვარეობისათვის მივიდა ბერთან, რასაც ნანობდა. უნდა აღინიშნოს, რომ ბერის გარდაცვალების მერე სავანის დებში დღემდე ასეთი ჩვეულებაა: რაიმე გაუგებრობის შემთხვევაში სამების ფურცლებს დებენ ბერის ბალიშის ქვეშ და შემდეგ გამოაძრობენ. მათი რწმენით ყოველთვის შესაბამისი პასუხი ეძლევათ. ბერის გარდაცვალებამდე ხუთი დღით ადრე (5 ოქტომბერს, შაბათს) მე უკანასკნელად მოვხვდი მასთან და ვუთხარი რამდენიმე სიტყვა. ამ დღეს დილიდან თავი უკეთესად იგრძნო, თავის მისაღებ სენაკში გამოვიდა და იქ შეკრებილი რამდენიმე დედაო დალოცა. ერთ მათგანს ჰკითხა: „შენ გაქვს კრილოვის იგავების კრებული?“ მისი დადებითი პასუხის შემდეგ მამაომ უბრძანა, ხმამაღლა წაეკითხა ერთ-ერთი მათგანი სათაურით „ნაკადული“. მამაოს უყვარდა კრილოვის იგავ-არაკები, ხედავდა მათში ზნეობას და ხშირად თავისი ბრძნული რჩევების მიცემისას ან მხილებისას იყენებდა მათ.

მე არ ვიცოდი, რომ ამ დღეს ბერი შეძლებდა ხალხთან გამოსვლას, ამიტომ მასთან მხოლოდ საღამოს მოვხვდით მე და ჩემი შვილები. მამაომ ჩვენთან ერთად დაუძახა ბეჩავ გავრიუშას, რომელიც მამაომ თავის გარდაცვალებამდე ოთხი თვით ადრე მიიღო და მისი მომსახურეების გვერდით ცხოვრობდა. მამაო ძალიან, ძალიან სუსტად იყო, მაგრამ ჩვენ, ლოგინზე მჯდომარემ, მისთვის ჩვეული სიყვარულით მიგვიღო. მისი ნახვით გახარებულმა არ ვიცოდი, რა მეთქვა ჩემზე და ვერაფერიც ვერ ვუთხარი, მაგრამ რჩევა ვკითხე სხვის ერთ სერიოზულ საქმეზე და მანაც მითხრა, როგორ უნდა მოვქცეულიყავი. აქვე მოულოდნელად მკითხა: „ამბობენ, რომ შენ გიყვარს უპოვარი, გლახაკი გავრიუშა?“ მე არ ვიცოდი, რა მეპასუხა და გავიფიქრე, თუ ვის შეიძლებოდა ეთქვა ეს მამაოსთვის? და მხოლოდ ეს ვუპასუხე: „ის ჩემთან დადის“. მამაომ გააგრძელა: „წაიყვანე შენთან სასტუმროში, ჩემი მომსახურეები დაავადნენ, მეც ავად ვარ – ყურადღების მიმქცევი არავინ ჰყავს“. მე ვუთხარი, რომ სიამოვნებით ავიყვანდი. ვის არ ავიყვანდი მამაოს გულისთვის? ასე წავიყვანე ეს გლახაკი ჩემთან. ბერმა გვიბრძანა, მაშინვე გადაგვეტანა ჩემთან მისი ნივთები, რომლებიც თვითონ მოიმარაგა. ადრე, როცა მამაო უფრო ჯანმრთელად იყო, მან შემოიარა სასტუმროში, მიმითითა ერთ სენაკზე და მითხრა: „აქ შენთან იცხოვრებს ის, ვინც დიდი ხანია შენში ცხოვრობს“. ეს გლახაკი პირდაპირ ამ სენაკში მოხვდა.

მეორე დღის წინა საღამოს (6 ოქტომბერს – კვირას) ბერს ღამისთევა ჰქონდა. შუა მსახურებისას თქვეს, რომ მამაო ცუდად იყო და მძიმედ სუნთქავდა. ყველა კარი გააღეს. ჩვენ შევშინდით. მერე ყველა გაგვიშვეს და გვითხრეს, რომ ბერი უარესად გრძნობდა თავს. დაიწყო მძიმე დრო. ჩვენ მინაშენის მისაღებში ჯგუფებად ვიკრიბებოდით და ჩუმად ვიდექით, იშვიათად თუ ვინმე დაჯდებოდა. თითქმის მუდამ რიგრიგობით დაუჯდომლებს კითხულობდნენ“.

„6 ოქტომბერს, – ვკითხულობთ მ. ე. ს-ის ჩანაწერებში, – ნასადილევს მამაომ დარეკა ზარი და შიგნით შესულ მომსახურეს უთხრა: „წადი, ნახე, ვიღაც კიბეზე დგას და მონასტერში მოწყობას ითხოვს“. მომსახურემ უთხრა, რომ იქ ბევრი ხალხი იყო. მაშინ მამაომ მკაცრად უთხრა მას: „ახლავე წადი და გაიგე“. რამდენიმე წუთში მომსახურე დაბრუნდა და უთხრა, რომ იქ ნამდვილად იდგა ოპტინის ყოფილი მორჩილი, რომელიც ოპტინიდან ათონზე წავიდა და ახლა საერო ტანსაცმელში ჩაცმული ითხოვდა მამაოს რჩევას, თუ რომელ მონასტერში დაბინავებულიყო. მამაომ მაშინვე გასცა განკარგულება მის შემოყვანაზე. რამდენიმე წუთი ისაუბრა მასთან და შემდეგ გლინის მონასტერში წასვლაზე აკურთხა.

7 ოქტომბერი – ორშაბათი. ეს დღე ავადმყოფმა ჩვეულებრივად გაატარა. საღამოს ძლიერი წყურვილი იგრძნო და ხშირად ითხოვდა წყალს. ამ დღეს სავანის წინამძღვარს საშინელი განსაცდელი ჰქონდა. მისი სული ისეთ უსიხარულო მდგომარეობაში გახლდათ, რომ არსად და არაფერს შეეძლო მისი ნუგეში. ეს, როგორც თვითონ ამბობდა, იყო ჯოჯოხეთური წამების წინათგრძნობა. ავადმყოფი ბერის სენაკში შესულმა, აუხსნა მამაოს მისი საშინლად მძიმე მდგომარეობა. აღმოჩნდა, რომ თვითონ ბერიც ანალოგიურ ენითგამოუთქმელ განსაცდელში იყო. ეტყობა, ღვთის განგებულებით, მასზე დაიშვა გამოცდა რაღაც მომენტში თითქოს ღვთისგან მიტოვებისა, რათა მას ბოლომდე გაეთვითცნობიერებინა ადამიანური ბუნების სიღატაკე და უძლურება. ეს იყო მსგავსება იმისა, როდესაც უფალი ჯვარზე ვნებისას მიმართავდა მამა ღმერთს: „ღმერთო ჩემო, ღმერთო ჩემო, რად მიმატოვე?“ (მათ. XXVII, 46). ამიტომ, როცა წინამძღვარმა აუხსნა მდგომარეობა, ბერმა ასე უპასუხა: „მე ვგრძნობ იმას, რასაც მთელი ცხოვრება ვერ განვიცდიდი“.

ამასთანავე, შევნიშნავთ, რომ მისი უძლურების შემხედვარე მოძღვარმა, მამა თეოდორემ, უთხრა: „მამაო! აი, თქვენ მიიცვალებით, ვის უტოვებთ თქვენს სავანეს?“ ჯვრისმტვირთველმა და ჯვრისმოსიყვარულე ბერმა მას ასე უპასუხა: „სავანეს ზეციურ დედოფალს ვუტოვებ, მე კი ჩემი ჯვარი მოვაოქრო“.

ავადმყოფობის მთელს პერიოდში ბერი ამბროსის გულშემატკივარი და ჭირის გამზიარებელი გახლდათ ოპტინის ხშირი სტუმარი, მისი უდიდებულესობა დიდი თავადი კონსტანტინე კონსტანტინეს ძე. როდესაც მან ოპტინის წინამძღვრისგან, არქიმანდრიტ ისააკისგან გაიგო ბერის ჯანმრთელობის გაუარესების შესახებ, მან წინამძღვარს ორი დეპეშა გამოუგზავნა. ერთში ნათქვამი იყო: „სათუთად ვეპყრობი კეთილ ლოცვით ხსოვნას. ბერის ავადმყოფობის გამო ვწუხვარ. ღმერთმა უშველოს. კონსტანტინე.“

მეორეში კი ეწერა: „ღრმად ლმობიერმყოფს ოპტინის მონასტრის გულთან ახლოს მყოფი ძვირფასი ხსოვნა. განვიცდი ბერი ამბროსის ავადმყოფობას. ღმერთს შევთხოვ წმინდა სავანის სულიერ, ნათელ სიმშვიდეს და სიხარულს. კონსტანტინე“.

ახლა გავაგრძელოთ მამა ამბროსის სიკვდილის წინა დღეების დღიური.

8 ოქტომბერს, სამშაბათს, დილის ექვს საათზე ბერმა თქვა, რომ ძალიან შეაცივა და სახეზედაც ძალიან შეიცვალა. რამდენიმე წუთში სიცხემ აუწია და მან ოდნავ ჩათვლიმა. ერთი საათის მერე უხა მოითხოვა, მაგრამ მოულოდნელად ისე დასუსტდა, რომ ძლივს დაასახელა, რაც უნდოდა; სიცხემ იმატა და ბოდვა დაიწყო. ეს მაშინვე შეატყობინეს სკიტისმმართველ მღვდელ-მონაზონ ანატოლის და მამა იოსებს. უკანასკნელი მალევე ჩამოვიდა და, როგორც ქალბატონი აღნიშნავს თავის ჩანაწერებში, „აჩქარებულად შევიდა ბერთან; რამდენიმე წუთში გამოვიდა და ყველას გვითხრა: „ტყუილად დგახართ აქ, ბერი ხომ უკვე ვერ ლაპარაკობს და მისი გამოკეთების იმედიც არ არის“. მალე მამა ანატოლიც მოვიდა. მთელი დღის განმავლობაში ავადმყოფი უფრო და უფრო სუსტდებოდა, იმდენად, რომ ლაპარაკიც არ შეეძლო, სიცხე კი 40 გრადუსამდე ადიოდა. ალბათ, ბერი ამ დროს სხეულში ძლიერ ტკივილებს გრძნობდა, რაც არ აძლევდა იმის საშუალებას, რომ მშვიდად წოლილიყო ლოგინში; ამიტომ, ის ხან იმას მიანიშნებდა მამა იოსებს და მომსახურე მამა ალექსანდრეს, რომ აეყენებინათ, მაგრამ როგორც კი ააყენებდნენ, მაშინვე ანიშნებდა, რომ ისევ დაეწვინათ. ამასთან ერთად ის კანკალებდა, როგორც ციებ-ცხელებისას. საღამოს მოსკოველი ექიმი დაბრუნდა, მაგრამ უკვე უიმედო მდგომარეობა დახვდა. მამაო უცბად ისე ცუდად გახდა, რომ ფიქრობდნენ, ვეღარ გადარჩებოდა; ამიტომ, მამა იოსებმა მას სულის გასვლის ლოცვები წაუკითხა. ბოლოს გადაწყვიტეს, ბერისთვის ზეთი ეცხოთ. სანამ ამისთვის ემზადებოდნენ, უკვე საღამოს 11 საათი გახდა. და აი, სკიტის მმართველმა მამა ანტონმა მამა იოსებთან და ბერის მოძღვართან, მამა თეოდორესთან, ერთად დაიწყეს ზეთის კურთხევა, რომლის დროსაც მამაო უკვე უგრძნობლად იწვა. მისი ხროტინი ორი ოთახის მიღმა ისმოდა. დედები მისაღებში იდგნენ და ლოცულობდნენ. როცა ზეთისცხებას მორჩნენ, იქ მდგომი მლოცველები სამ-სამად შევიდნენ ბერთან, რათა შეეხედათ მათი საყვარელი მნათობისთვის, რომელიც ნელ-ნელა ქრებოდა და საუკუნოდ გამომშვიდობებოდნენ ძვირფას, მოსიყვარულე მამას, რომელთანაც მორბოდნენ ხოლმე ყოველგვარი განსაცდელის ჟამს და ისიც მუდამ ანუგეშებდა და ამხნევებდა მათ. დედები ძლივს იკავებდნენ მოთქმას და სიჩუმე რომ არ დაერღვიათ, უთქმელად თავს უხრიდნენ ფეხებთან და ემთხვეოდნენ უმოძრაოდ გაჩერებულ ხელს, რომელიც სიცხისგან იწვოდა. ამასთან ერთად სახეზე აკვირდებოდნენ, რათა უფრო ნათლად დაემახსოვრებინათ მისი ნაკვთები, და მეორე კარიდან გამოდიოდნენ. ზოგს ისევ ჰქონდა იმედი, რომ შესაძლო იყო, ეს არ ყოფილიყო მისი აღსასრულის დღე, ეგება კიდევ გაეხილა თვალები და მოფერებით შეეხედა მათთვის, ეგება ამ ხელს კიდევ რამდენჯერმე გადაესახა მათთვის ჯვარი ან მამობრივი სიყვარულით მოეთათუნებინა დამნაშავესთვის თავში. მაგრამ არა – ეს ცრუ იმედი იყო.

„როცა ჩვენ ბერთან შევედით, – ამატებს თავის ჩანაწერებში ქალბატონი, – მომესმა, რომ: მამაომ მძიმედ ამოისუნთქა და მკერდიდან კვნესაც კი აღმოხდა. მე გადავწყვიტე, არ გავსულიყავი მინაშენიდან, რის გამოც მოვცილდი კრებულს და კარს უკან მამაოს კაბას მოვეფარე, რომელიც მას უკვე აღარ სჭირდებოდა, და იატაკზე დავჯექი. გადავწყვიტე, აქ ვყოფილიყავი მამაოს უკანასკნელ ამოსუნთქვამდე, რადგან ვფიქრობდი, რომ მისი აღსასრული ამ ღამეს დადგებოდა“.

ღამის 12 საათის მერე, უკვე 9 ოქტომბერს, ბერს ოფლიანობა დაეწყო და სიცხემ დაუკლო. ამან ოდნავ გაამხნევა ყველა. შემდეგ ის აზრზე მოვიდა, რაც ყველას ძალიან უნდოდა და ელოდნენ კიდეც, რომ ეზიარებინათ. „ამასობაში, – აგრძელებს ქალბატონი, – მამაოს მოძღვარმა, მამა თეოდორემ, მოაბრძანა წმინდა ნაწილები, მაგრამ ამ დროს მამაოს ჩაეძინა და მამა თეოდორეც მის გამოღვიძებას ელოდა იმ დერეფანში, სადავ მე ვიჯექი. დიდი ხნის ლოდინის მერე, ორი საათი რომ დაიწყო, მამა თეოდორემ დააბრძანა წმინდა ნაწილები მამაოს სენაკში და დასასვენებლად წავიდა. მისი წასვლიდან რამდენიმე წუთში ბერი გონს მოვიდა, მაგრამ არაფერს ამბობდა, მხოლოდ ხელის მოჭერით აჩვენებდა იქ მოსიარულე მომსახურეს, რომ მან ისინი იცნო. მაშინვე დაუძახეს ბერის ახლოს დასასვენებლად მყოფ მამა იოსებს, რომელმაც უკანასკნელად აზიარა ავადმყოფი. ეტყობა, ღვთის განსაკუთრებული ნება იყო, რომ ბერის ყველაზე საყვარელმა მოწაფემ აზიარა ის უკანასკნელად, რომელიც ჯერ კიდევ ოპტინაში ყოფნისას აზიარებდა ხოლმე მას. მე ყოველგვარი შიშის გარეშე გამოვედი ჩემი სამალავიდან და ვნახე, როგორ აზიარეს ბერი. მამაომ თავიდან პირთან მიტანილი წმინდა ნაწილები რამდენჯერმე ხელით უკან წააღებინა. დიდხანს ვერ ხვდებოდნენ, თუ რატომ აკეთებდა ამას ბერი და ეკითხებოდნენ კიდეც, მაგრამ მას პასუხის გაცემის ძალა არ ჰქონდა. შემდეგ მიხვდნენ, რომ მას სურდა, რათა მამა იოსებს საკუთარი ხელით გადაესახა მისთვის ჯვარი, რადგან ხელის აწევა არ შეეძლო. შემდეგ უჩვენეს სანაწილე და მან ანიშნა, რომ შეეძლო ზიარების მიღება. მას ჯერ იორდანის წყალი მისცეს და მანაც შესვა, რის შემდეგაც ბერი აზიარეს. დამშვიდებული იმით, რომ მამაო ეზიარა, სახლში დავბრუნდი“.

ზიარების მერე ბერს მთელი დღე აღარ დაუკარგავს გრძნობა, რამდენიმე ყლუპი ყავაც დალია და ლოგინიდანაც ადგა. როდესაც საწოლის გადაწევა გადაწყვიტეს იმისათვის, რომ მომსახურეებს უფრო ადვილად ევლოთ მის ირგვლივ, მან რამდენიმე ნაბიჯიც კი გადადგა თავის მაგიდამდე. მაგრამ ეს სულ მცირე ხანს გაგრძელდა. როცა წინამძღვარი მივიდა მასთან, ის ისევ იწვა; ამბროსიმ მოფერებით შეხედა დედაოს და ჩუმად ჩაიჩურჩულა: „ცუდად ვარ, დედაო!“ ამის შემდეგ რამდენჯერმე ანიშნა ხელით, რომ ძლიერი თავის ტკივილი ჰქონდა; თვითონვე მოიხადა ქუდი და მიანიშნა, რომ თავსაფარი დაეფარებინათ.

მთელი ეს დღეები, ისევე როგორც წინა დღეები, მასთან იმყოფებოდნენ შამორდინოს მშენებლობის ხელმძღვანელები; სკიტის ბერი მამა იოილი ბერის მომსახურესთან, მამა ისაიასთან ერთად. დანარჩენებს, რომლებსაც სურდათ, მომსახურებოდნენ ბერს, ის ხელით ანიშნებდა, რომ შიგნით შესვლის უფლებას არ აძლევდა. აქვე შევნიშნავთ, როგორი მადლობელი იყო მომაკვდავი ბერი მამა იოილისა სავანის მოწყობაში გამოჩენილი დახმარებისათვის. ერთხელ, როცა მას ჯერ კიდევ ამის ძალა ჰქონდა, მან სიყვარულით შემოხვია ხელები იოილს, ჩაიხუტა ის და დიდი ხანი რაღაცას ეუბ-ნებოდა, მაგრამ ისე მუნჯურად, რომ მან ვერაფერი გაიგო.
მამა ამბროსის უჩვეულოდ გადამეტებული სისუსტე რომ შეიტყო ოპტინის წინამძღვარმა, არქიმანდრიტმა ისააკმა, ის მღვდელ-მონაზონ მაკარისთან ერთად იმავე დღეს ჩამოვიდა მასთან გამოსამშვიდობებლად. დაუძლურებული ბერის ნახვისთანავე ორივემ ტირილი დაიწყო. მამაომ იცნო ისინი, დაჟინებით უმზერდა და ხელიც კი ასწია ქუდის მოსახდელად. ეს მათთან გამოსამშვიდობებელი უკანასკნელი ნიშანი იყო. ბერის სენაკიდან გამოსვლისთანავე, ძლიერი მწუხარებით მოცულმა არქიმანდრიტმა, ყაზანის ღვთისმშობლის სასწაულთმოქმედი ხატის წინ პარაკლისის აღსრულების სურვილი გამოთქვა. ყველანი, ბერთან მყოფნი, ვისთვისაც დათხოვნა შეიძლებოდა, ეკლესიაში წავიდნენ; ისინი უფალს და ყოვლადწმინდა დედა ღვთისმშობელს ბერის გამოჯანმრთელებას შესთხოვდნენ. ყველა დამსწრეს კი ათ-ათი მეტანიის შესრულება შესთავაზეს ბერის გამოჯანმრთელების სათხოვნელად. დედები, რომლებიც მიხვდნენ, რომ კარგავდნენ თავის მფარველს, ახლაც და შემდგომშიც თვალცრემლიანნი ევედრებოდნენ ღვთისმშობლის სასწაულთმოქმედ ხატს. ეკლესიაში შეუწყვეტლად მუხლმოდრეკით აღასრულებდნენ პარაკლისებს და ბერის ყველა გულშემატკივარი ერთი ადამიანივით შეჰღაღადებდა უფალს მის გამოჯანმრთელებას. თუმცა, უფალმა არ შეისმინა მათი მხურვალე ლოცვა, მხოლოდ თავისი ყოვლადძლიერი ნუგეში გამოუგზავნა მათ – სიმშვიდით გადაეტანათ მისი (ღვთის) წმინდა ნება და განგებულება ამ მძიმე გამოცდისას. „დღის ორი საათის შემდეგ, – შენიშნავს ქალბატონი, – ბერს ძალიან გაუჭირდა. ის უმოძრაოდ იწვა მარჯვენა გვერდზე და მძიმედ სუნთქავდა“. ამავე დღეს მიიღეს კალუგის გუბერნატორის დეპეშა იმის თაობაზე, რომ 10 ოქტომბერს კალუგის მღვდელმთავარი ვიტალი კალუგიდან შამორდინოში მიემგზავრებოდა. მისი მიზანი დიდი ხნის წინ იყო ცნობილი. ამ მოულოდნელმა ცნობამ, ისიც ამ მძიმე ჟამს, ყველა შეაშფოთა.

ამასობაში ბერის მდგომარეობა უფრო მძიმე ხდებოდა: საღამოს ისევ აუწია სიცხემ, ხოლო ექვსი საათის მერე თავიც კი არ აუწევია და ერთ მდგომარეობაში გაუნძრევლად იწვა; მთელი ღამე მძიმედ სუნთქავდა; თვალები ზევით ჰქონდა მიმართული და ბერის ტუჩები სწრაფად მოძრაობდნენ. იმღამინდელი მორიგე ბერის სიტყვებით, ავადმყოფი დილამდე ჩურჩულით ლოცულობდა.

„ღამით, – აგრძელებს თავის ჩანაწერებში ქალბატონი, – ჩვენ ისევ შეგვიშვეს მამაოსთან, მაგრამ თითო-თითოდ, რათა მასთან ჩუმად მივსულიყავით, თავი დაგვეხარა მისთვის მიწამდე და მაშინვე გამოვსულიყავით იქიდან. შუაღამის სამი საათი იყო დაწყებული, როცა მე ცოდვილს შესვლამ მომიწია. როდესაც შევედი და ბერს დავუჩოქე, მისი შემოხედვა ვიგრძენი, მამაოს განსაკუთრებული მზერა, რომლითაც ის ზოგჯერ იცქირებოდა ხოლმე – მამაომ თვალებით კარებამდე მიმაცილა. მე ეს თავად არ დავიჯერე. ჩვენ გვითხრეს, რომ მამაო უკვე ვერავის ცნობდა. მეც ამ გაუგებრობაში დავრჩებოდი, საწინააღმდეგოში რომ არ დავრწმუნებულიყავი შემდეგი მაგალითით. ერთ-ერთ ჩვენს მონაზონს გაახსენდა, რომ მას ჰქონდა ძვირფასი სიწმინდე, პატარა საბურველი (გადასაფარებელი) წმინდა ტიხონ ზადონელის სახით და მოისურვა, ეს სიწმინდე დაედო მომაკვდავი ბერის თავზე. ამის მოსატანად წავიდა ის ჩემს ქალიშვილთან ერთად მინაშენში, რათა მამაკაცების მხრიდან გადაეცა საბურველი მომსახურისთვის. მათ გაუმართლათ. მომსახურე იმ წუთში მარტო მორიგეობდა ბერთან ეს მამა ისაია გახლდათ. მან შეუშვა ისინი, რათა მათ თვითონ გადაეფარებინათ საბურველი მამაოს თავის თავზე. დააფარეს რა ეს სიწმინდე, მათ უხმოდ მუხლი მოიდრიკეს მის ფეხებთან და ხელზე ეამბორნენ. ისევე, როგორც მე ცოდვილს, ბერმა მათ სიყვარულით სავსე გამოხედვით უპასუხა და, როცა ისინი გამოდიოდნენ, კარებამდე თვალებით მიაცილა“.
ასე დამთავრდა დიდი ბერი ამბროსის ცხოვრების უკანასკნელი ღამე.