საეკლესიო გალობა

XIX საუკუნის ქართული პრესა ქართული გალობის შესახებ

გაზეთი "ივერია", 1878 წ. 28 სექტემბერი, №38
ქართულს გალობაზედ
ვუძღვნი უფ. არაგველს

[6]”ამ მოკლე ხანში ძლიერ გახშირდა ლაპარაკი გალობაზე და იმის ნოტებზე გადაღებაზე” - ვიტყვი მეც ”არაგველსავით” და რიცხვთა შორის ”არაგველმაც” გაგზავნა გრძელი სტატია ”ქართულს გალობაზე” ”ივერიაში” დასაბეჭდავათ (№17, 1878-ის წლისა). ეს წერილი ყველა წერილზე დიდია, რაც ქართულ გალობაზე დაიწერა წელ, რადგან ავტორს ნდომებია, რომ ქართული გალობის საქმე ყოველის მხრით დაეხატა მკითხველის საზოგადოებისათვის. ბევრში ყურადღების ღირსია უფ. არაგველის წერილი, ამისთვის ბევრზე ვეთანხმებით, მაგრამ ჩემის ფიქრით შესანიშნავი შეცდომებიც უნდა იყვეს მისს წერილში. უფ. არაგველის წერილში პირველ გვერდზევე შეხვდებით შემდეგ სიტყვებს: ”საქართველოში თხუთმეტი მგალობელი კი ტყუილია, ვინც წირვის გალობა იცის იმას ვერ დავარქმევთ მგალობელს ჩვენ (იგულისხმება ქართველებს, ე.ი. კახელებს, ქართლელებს, იმერლებს, გურულებს, რაჭველებს და სხვებს), მარტო ერთი გვყავს ნამდვილი მგალობელი, მღვდელი გრიგოლ კარბელოვი, რომელსა მტკიცედ ახსოვს გალობის კილოები”. მე ის არ მინდა ვსთქვა, რომ მამა კარბელოვმა ქართული გალობა არ იცის; არა, იმან ქართული გალობა იცის და უპირველესიც არის ქართლ-კახეთში, რადგან მაზე უკეთესი იქ არავინ დარჩენილა. მაგრამ იმის თქმა კი არ შემიძლია, რომ მამა კარბელოვი იმერეთში, სამეგრელოში და გურიაში პირველი და ერთად-ერთი მგალობელი დაგვრჩენოდეს. იმერლები და გურულები ძლიერ მოყვარულნი არიან ქართულის გალობის, და იქ არც ისე ძვირია თითო და ორ-ორი პირი მგალობლები ეკკლესიებში, როგორც ქართლ-კახეთში, მაგრამ ისინი სრულიადაც ვერ იცნობენ მამა მოხუც კარბელოვს. ორში ერთი: უფ. ”არაგველო”, ან ის არა გცოდნია, რომ ქართველების რიცხვში იმერლებიც ითვლებიან და ან ის არა გცოდნებია, რომ იმერეთშიაც არის საყურადღებო გალობა. პირველი ბევრის მიზეზის გარეშე უნდა გცოდნოდა, ხოლო მეორე არის თუ არა იმერეთში ქართული გალობა - ადვილად შესაძლოა თქვენ და ბევრმაც თქვენისთანამ არ იცის. ამისთვის მე მინდოდა ცოტათი გამეცნეთ იმერულის ქართულის გალობის კილოსთან და იქაურს მგალობლებთან.

მაგრამ ერთხელ კიდევ მოვიყვან ”არაგველის” სიტყვებს: ”ამ ცოტა ხანში ბევრმა გამოიჩინა ნოტის ცოდნა და თავიანთ ნოტებს (და არა გალობას) არქმევენ ნამდვილ ქართულ კილოს, მაგრამ სულ სხვა ხასიათისანი არიან”. თუმცა ჯერ არავინ ნახულა, რომ თავის ”ნოტებს” ”ნამდვილ” ქართულს კილოს არქმევდეს”, მაგრამ როგორც შემდეგიდან სჩანს უფ. ”არაგველს” უფ. მრევლოვი ჰყავს სახეში. ის ამბობს: ”თუნდ ავიღოთ შრომა უფ. მრევლოვისა, რომელსაც დაუწერია რამოდენიმე გალობა კილოზე და რომლებიც თბილისის სასულიერო სემინარიის გალობის მასწავლებელს გამოურთმევია გასასიჯავათ, მაგრამ ვის უნდა გაეშინჯა? - რასაკვირველია მოსწავლეებს, რომელთაც... შემდეგ გაშინჯვისა კიდეც დაუწუნეს. მეტად გარყვნილიაო, ბევრი აი-უი, აქა-იქა, აი-აი ურევიაო, ისევ პატრონს გაუგზავნეს”.

ვის არ გაუგონია რუსული ”დედა-ენის” ერთი არაკი: ”თურმე ერთმა გლეხმა მეორეს გულზე ხელის ცემით უთხრა: უჰ, რა ტკბილია ბატის ფეხებიო, - გიჭამიაო? - ჰკითხა მეორემ. არა, მე არ მიჭამიაო, მაგრამ ჩემს ბიძას უნახავს, როგორ სჭამდა ჩვენი ბატონიო”. სწორეთ აგრეა უფ. არაგველის საქმეც. სიდგან სად გაიგო უფ. არაგველმა, რომ უფ. მრევლოვის შედგენილი კილო სემინარიის მოწაფეებმა განიხილეს და თავიანთი დამაბოლოვებელი სიტყვა წარმოსთქვეს. ან რა ავტორიტეტი სემინარიის მოწაფეები ნახა უფ. არაგველმა, რომ მათ სიტყვას ისრე ერწმუნა და ამბობს: ”ნოტები (და არა გალობა) სულ სხვა გვარისანი არიანო”, ე.ი. გარყვნილი არისო. ყოველისფერს დავანებებ თავს, მხოლოდ ეს ერთი ვიცოდე ესეთი ცდომილი სიტყვა რა აზრით უნდა იყვეს მოგონილი. იქნება მისთვის, რომ შემდეგ ეს სიტყვები უფრო თამამად ეთქვათ: ”ამდენს ნოტის ძახილში და სიარულში ის კაცი, რომლის თავშიაც დამარხულია ნამდვილი მამა-პაპური კილო გალობისა, გამოგვეცლება ხელიდგან, როგორც მოხუცებული და წაიღებს ისევ იმასთან, ვისგანაც მიუღია. მაშინ ვისაც როგორა სურს ისეთი კილოები შეადგინოს. აღარც არავინ იქნება დამწუნებელი და არც მომწონებელი”.

რავა ფიქრობთ, უფ. არაგველო, როგორ გუნებაზე იქმნებიან თქვენის წერილის წაკითხვის შემდეგ ის ჩვენის კეთილის მყოფელები, რომლებსაც რამოდენიმე-ჯერ წამოუყენებია ჰაზრი, რომ ქართული გალობა ეკკლესიებში [7]რუსულად შეიცვალოს. ჩემის ფიქრით კი ისენი აგეთ ფიქრში იქნებიან: ქართველების გალობა ერთი კაციღა ყოფილა, ისიც ძლიერ მოხუცებული. მაშ იმის დღეს დიდი ხანი აღარ იქნება და ქვით ქართული გალობა და მათი მიმდევრებიო! შარშანდელი თოვლივით გაუქრებათ ხელიდგან თავიანთი გალობა და მაშინ რას იზმენ თუ მარტო რუსულ გალობას არ ისწავლიანო”. სასიხარულოდ ჩვენდა ეს ასრე არ იქნება: იმერეთშიაც არიან მგალობლები, რომლებსაც, მამა კარბელოვისა არ იყვეს, შეგვიძლია ნამდვილი მგალობლები დავუძახოთ. მახსოვარი მგალობლები იმასაც იტყვიან, რომ სულ ყოველგან რომ გადავარდნილა ქართული გალობა, გურიაში მაინც შენახულა და იქიდგან მობრუნებულაო. ახლაც შენიშნულია, რომ იმერეთში ყოველი ახალი სიმღერები გურიიდგან და ქობულეთის მაზრიდგან ვრცელდება. სჩანს ისინი ყველაზე უფრო მიმდევარნი ყოფილან სიმღერ-გალობისა. ამისთვის ვიქონიოთ იმედი, რომ ქართული გალობა მარტო ერთის კაცის თავში ჯერ კიდევ არ არის ჩამარხული. ღმერთმა კიდევ დიდი დღე მისცეს მამა კარბელოვს, რომ რამოდენიც დაუვალებია, ერთი იმოდენი კიდევ დაავალოს ჩვენს ქვეყანას, - მაგრამ უმათოდაც ქართული გალობა საქართველოში ისრე არ მოისპობა, რომ ”აღარც დამწუნებელი იქმნეს და არც მომწონებელი”. ნამდვილი ქართული გალობა, სადაც არა გგონიათ, იქ მოიძებნება, მხოლოდ ჩვენ ნოტები ვისწავლოთ, რომ გალობის დაწერა შეგვეძლოს და თუ ეს არ იქმნა დაგეთანხმებით, რომ ქართულის გალობის საქმე ცუდად წავა. მაშ ხელი შევუწყოთ მათ, ვისაც ქართული გალობის სადღეგრძელოთ ნოტების შესწავლა უნდა; ის ხუთასი მანეთი და მაზე მეტიც მათ მოვახმაროთ, რომ ჯერ ევროპიული მუსიკა შეისწავლონ (მადლობა ღმერთს თბილისშივე გვაქვს მუზიკალური შკოლა) და მერმე ქართულ გალობას საფუძვლიანად გაეცნონ. მხოლოდ ამ ნაირად საგანგებოთ გაზრდილი შეიძლებს გალობის ნოტებზე ხეირიანად გარდაღებას.

ახლა გარდავალ საკუთრად ამ წერილის საგანზე და მოგებაასებით საზოგადოდ ქართულს გალობაზე იმერეთში.

ჩვენს პატარა სამშობლოში - საქართველოში, როგორც ხალხი, ისრე მისი მეფეები ძლიერ პურადნი ყოფილან. მეფეები თავისი სამეფოის დიდებულთა ძლიერ ხშირად მოიპატიჟებდნენ ნადიმზე. იყო მეფის სიუხვე, გულ-ახდილობა, საჩუქარი და მოლხენა. მოლხენით სხვა და სხვა ნაირად ილხენდნენ მონადიმეები: იყო ჩონგურზედ მომღერალი მშვენიერი ქალები; იყვნენ მეთარეები და სხვა მესაკრავეები და იყვნენ მგალობლები, რომლებიც სამღვთო ლექსებს გალობდნენ და შეაქცევდნენ ჩვენს მეფეებს და მათ დიდებულთა, ასე რომ მგალობლები მარტო ეკკლესიაში არ იყვნენ საჭირონი - მომალხენებიც ისენი იყვნენ. ამ გვარად ამ დროს მგალობლებს დიდი პატივი ჰქონდათ და გალობის ცოდნა დიდ ბედნიერად ხდიდა მცოდნეს. ისწავლიდა თუ არა გალობას ვინმე კარგი ხმის მქონე, თუ გლეხი იყო აზნაურობას შოულობდა მეფის წყალობით და თუ კეთილშობილი იყო - თოფიარაღს იძენდა, ან ცხენს და ან ადგილს და მამულს... დიდი ხანი არ არის, რომ ამ გვარ ბედში იყვნენ ჩვენი მგალობლები. გუშინ წინ მოკვდა და ახლაც არიან ცოცხალნი იმერეთში ისეთი მგალობლები, რომლებსაც თავის თავზე ახსოვთ ეს ყოველივე

მაგრამ მგალობლებისთვის ბედი შეიცვალა. ისეთი წამქეზებელი, როგორც მეფე, მათ აღარ ჰყავთ. მეფე კი არა ამ უკანასკნელს დროს იმერეთში სასულიერო წოდების უფროსის ყურადღებაც მოაკლდათ მგალობლებს. სხვაში ყოველისფერში საქებმა იმერეთის ეპისკოპოზმა ამ მხრით ვერ შეუწყო ხელი ჩვენს საზოგადოებას იმერეთში.

დრო თანდათან იცვლება და სხვა და სხვა ბედ-იღბალს გვიმზადებს, ეს ყოველივე კაცის ცხოვრებას და მისს ხასიათს ცხადად ეტყობა. ჩვენთვისაც ეს ნახევარი საუკუნეზე მეტია დრო შეიცვალა და თან და თან იცვლის ფერს. ამას იმერლების ცხოვრებაზე საზოგადოდ და ხასიათზე განსაკუთრებით დიდი გავლენა აქვს. სადაც იმერელი წინეთ პირდაპირ გაივლიდა, ახლა იქ გაძრომას მოინდომებს; უწინდელი პირდაპირი გზა ახლა იმერეთში მიხლაკნილ-მოხლაკნილია. ხასიათის ცვლილებამ იქონია გავლენა გალობაზედაც. ახლა იმერეთში ცხადი გასარჩევია გალობის ძველი და ახალი კილო. უწინდელი პირდაპირი უფრო განწოლილი და ადგილ ადგილ სასმენად სასიამოვნო კილო - ახლა უმეტეს ნაწილად სმენის შემაწუხებელის ხმის თრთოლით არის სავსე. ამ ხმის დახლაკვნას ”ვარჯიშს” ანუ ”გამშვენებას” ეძახიან, და მეც აგრე დავუძახებ. ეს გამშვენება, რასაკვირველია, დაფუძნებულია ძველს კილოზე, რომელიც ყველა მგალობლებისთვის ერთი და [8]იგივეა, მაშინ, როდესაც კილოს გამშვენება კარგს ხმაზეა დამოკიდებული და სხვა და სხვაა. ზევით ვთქვი და ახლაც გავიმეორებ, რომ ახალი კილოს საფუძველი ჯერ კიდევ ძველი კილოა; გალობას რომ ვინმე სწავლულობს, უსათუოდ ძველს კილოზე ასწავლიან, - გამშვენება კი თვითონ მოსწავლის საქმეა, მან უნდა უყუროს სხვაგან და სხვაგან და ისრე დაისწავლოს. ამისთვის ახალი კილო ძლიერ შემუშავებულ დაქნილ ხმას თხოულობს. არიან მგალობლები, რომლებიც მარტო ამ მხრით არიან შესანიშნავნი, ე.ი. ძლიერ ტკბილი და დაქნილი ხმა აქვთ; გალობები კი ცოტა იციან. მათ რიცხვში ყველაზე შესამჩნევი არიან გურიაში მოსიმღერე - მგალობელი დ. გუგუნავა და მისი შვილი ს-ნი. არიან მგალობლები, რომელთაც მთელი საგალობელი გალობით იციან, მაგრამ საზოგადოებაში არ გალობენ, რადგან ახალი კილო არ შეუყვარებიათ. ამათ შორის საყურადღებოა დ. ხონში მღვ. ვასილ ქუთათელაძე მგალობლის იღუმენის ვასილის შვილის შვილი და დეკანოზის კიდევ საქები მგალობლის ანტონის შვილი.

ნოტებზე გარდასაღებად ძველი კილო უფრო ადვილია, და რადგან ის არის საფუძველი ახლისა, თუ იქნა, ის უნდა იქნეს გარდაღებული. გალობის ძველ კილოზე მცოდნეები არიან: პირველი მათგანი და უპირველესი მგალობელი იმერეთში პატივსაცემი მოხუცი სიმონ კანდელაკი, ეს არის ერის კაცი; ამ უკანასკნელ წლამდის იმერეთის ეპისკოპოზის მგალობელთა რიცხვში უკეთესი ადგილი ეჭირა. ახლა შეუძლებლობისაგამო იქ აღარ ითვლება. იმის გალობის ცოდნაზე ამის მეტი არა ითქმის რა: ის არის უკეთესი მგალობელი იმერეთში, გურიაში და სამეგრელოში. მხოლოდ როცა მას თანასწორი ამხანაგები ჰყვანდა, ასე იტყოდნენ: სიმონმა ყველაზე უფრო ბევრი ჭრელები (концертъ) იცისო”. თვითონ კი პატივსაცემი მოხუცი პირმოუთვნელად ამბობს: ”დავით ჩხარელს” (გვარად შოთაძე იყო; მშვენიერი მგალობელი დაბა ჩხარიდან) ოცი იმისთანა ჭრელი ჩაჰყვა საფლავშიო, რომ ზევით აღარავის დაგვრჩენიაო”. მეორე საყურადღებო მგალობელი არის მღვ. ვასილ ქუთათელაძე. ერთს კი ვიტყვი ამ მგალობელზე, რომ ისენი ძლიერ კარგს იქმოდნენ, რომ თავიანთ გალობას უფრო ძვირად აფასებდნენ. ყოველთვის ასე არ იქნება, ქართულ გალობას დაუბრუნდება უწინდელი პატივის ცემა1.

ამათ გარდა არიან განთქმულნი მგალობლები, რომლებმაც ორივე კილო საფუძვლიანად იციან, მაგრამ ახალზე გალობენ. გალობის საკეთილ-დღეოთ უფრო კარგი იქნებოდა, რომ ესენიც ძველ კილოს დაუბრუნდებოდნენ და იმაზე იგალობებდნენ. - გურიაში ანტონ დუმბაძე, რომელსაც ძლიერ ტკბილ ხმასაც უქებენ, განსაკუთრებით ბანს და მღვ. ჩხატარაშვილი. იმერეთში: ნიკო მეძმარიაშვილი ამხანაგებითურთ და მეგრელიაში - დიტო ჭალაკანიძე.

რაც შეეხება იმას, რომ იმერულს გალობაში აი-უი, აქა-იქა, აქაია და სხვა ურევიაო, ეს ამოდენადაც საშიშარი არ არის. იმისთვის, რომ კარგი მგალობლები აი-უის არ იძახიან. ეს მხოლოდ იმის ხვედრია, ვისაც ორიოდე რამ უსწავლია და თავი მგალობლად მიაჩნია. ესეც რომ არ იყვეს აი-უი ქართულის გალობის უმთავრეს ნაკლულოვანებას არ შეადგენს, რომ მარტო მითი მთლად გალობა გარყვნილად ჩაითვალოს. მხოლოდ ეს არის რომ იმერელს სხვაზე უფრო ეხერხება აის თქმა ვინემ ხმის ერთ მანძილზე ან-ზე გაჩერება, ეი-ს თქმა, ვინემ ე-ზე გაჩერება და სხვა. მაგალითად ვსთქვათ გალობით მამა უნდა ითქვას და პირველი მარცვალი ერთ დაქტიანია. ზოგიერთი იმერელი მგალობელი კი აგრე იგალობებს: ”მა-ი-ა”, იმის მაგივრად, რომ იგალობოს ”მა”. ეს მიეწერება, მეთქი, უცოდინარეობას. მაინც არ იქნება საზარალო, რომ ზოგიერთი მგალობელი ამ ნაკლულევანებას დააკვირდეს.

ზოგიერთაგან გამიგონია კიდევ, რომ იმერული გალობა სიმღერას გავსო, ეკკლესიას და ლოცვას მაგგვარი გალობა არ შეშვენისო. ამის მთქმელი ნეტა შეადარებდეს რუსულს ობიხოდის გალობას რუსულსავე ახალს გალობას, რომელიც რომელიმე ოპერის ნაწყვეტს ჰგავს. მაშინაც იტყოდა - ოპერა ეკკლესიას არ შეშვენისო?

მაშასადამე, თუ იმერეთში საეკკლესიო გალობა ჯერ კიდევ არსებობს, რა საშუალება უნდა ვიხმაროთ, რომ ეს გალობა მერმისათვის მაინც არ გაგვიქრეს ხელიდგან? - ჩვენ გვმართებს ორი საქმე: პირველი: ქართულს გალობას სამოქლაქო უფლება მიენიჭოს; მეორე: ქართული გალობა ნოტებზე უნდა გადავიღოთ. ქართულის გალობის სამოქალაქო უფლება რაში მდგომარეობს ამას მაგალითით მოგახსენებთ:

[9]დაბა ხონში ამ უკანასკნელ დროს იყო ერთი მშვენიერი მგალობელი სიმონ ფირცხალავა. ეს კაცი იყო კუტი, იჯდა თავის სახლში და ამზადებდა მოსურნეებს მღვდლად, ამასთანავე გალობასაც ასწავლიდა, ვინც მოისურვებდა და განსაკუთრებულ სასყიდელს მისცემდა. გალობის სწავლებას დიდი მეცადინეობა სჭირდებოდა, შესაფერ სასყიდელს მას ვერ აძლევდნენ და ამ გვარად ეს სასარგებლო კაცი თავს ვერ ირჩენდა, ამ დროს იმერეთის ეპისკოპოზად იყო განსვენებული გერმანე გოგოლაშვილი. ამ კაცმა თუ მისმა მოწინავემ - ეს კარგად არ ვიცი - კუტს მგალობელს საეკკლესიო ხაზინიდგან დაუნიშნა სამი თუმანი წელიწადში, მინამ ცოცხალი იქნებოდა. ამ მგალობელმა ბევრს ასწავლა გალობა, ბევრს დავიწყებული გაახსენა, ახლაც ბევრია იმერეთში მისი ნასწავლი მღვდლები და მგალობლები და სხვანი. მისს დროს ხონის სობოროში მწუხრზე და ცისკარზე წიგნი ორჯერაც არ წაიკითხებოდა - სულ გალობა ისმოდა. აგრეთვე ეძლეოდა სამი თუმანი გელათის სობოროში დიმიტრი კანდელაკს; რომელიც ახლაც ცოცხალია. გამოიცვალა გერმანე ეპისკოპოზი და მობძანდა მისს ადგილზე მ. ყ. აწინდელი იმერეთის ეპისკოპოზი გაბრიელი. მისის მოსვლის შემდეგ მისს ქართულ მგალობლებს ცოტა არ იყვეს აეხადათ პატივი; პირველი ადგილი რუსულმა მგალობლებმა დაიჭირეს. ქართულ გალობას ”უფალო შეგვიწყალეს” მეტი თითქმის არაფერი ერგო! სადღაა ქართული გალობით ცისკრის ან მწუხრის ერთიანად გატარება!... წაერთვა სამი თუმანი მოხუცს დიმიტრი კანდელაკს, რომელიც სხვაგან თუ არა გელათს მაინც არ მოაკლებდა ქართულს მგალობლებს. ხონელ სიმონა კუტსაც (ასე ეძახდნენ) წაერთვა სამი თუმანი. სიღარიბეში გარდაიცვალა ის კაცი, რომელიც სასულიერო სემინარიობას ასრულებდა იმერეთში... წართმევია თუ არ ქართულ გალობას სამოქალაქო უფლებაები?! ერთი და ორი არ არის შემდეგი მაგალითები: ქუთაისს სობოროში ქართული მგალობლები ორ პირად გალობენ, როცა წირვა ქართულად სრულდება. ამ დროს საიდგანღაც გაჩნდება რუსული გალობით დაგვიანებული რელენტი და თვალ და ხელს შუა წაართმევს გალობას ქართულ მგალობლებს. ქართული მგალობლები იძულებული არიან ეკკლესიიდგან გარედ გაიპარონ და მახლობელ ეკკლესიაში განაგრძონ თავიანთი გალობა.

მეორე საშუალება - გალობის ნოტებზე გადაღებაა. როგორც ზევით მოგახსენეთ ამ აზრის მისახწევათ საჭიროა განგებ აღზრდილი მოსურნე და ნიჭიერი ახალგაზრდები. საყველ-პუროთ ეს საქმე არ გაკეთდება. პირველი საშუალება - ფულია საჭირო. ამ მხრით მაგალითი მოგვცა მისმა ყოვლად უსამღვდელოესობამ გორის ეპისკოპოსმა ალექსანდრემ. მივბაძოთ მას!

ლ. ივერიელი

19 აგვისტო 1878 წ.