საეკლესიო გალობა

XIX საუკუნის ქართული პრესა ქართული გალობის შესახებ

გაზეთი "ივერია", 1878 წ. 5 ოქტომბერი, №39
ქართული საეკლესიო გალობა

[5]ჯვართ ამაღლების დღეს, 14 ენკენისთვეს სიონში ქართული წირვა და გალობა იყო. ამ იშვიათმა ამბავმა საკმაოდ ხალხი მიიზიდა ეკკლესიაში. ხალხი დიდის მოწიწებით და რაღაცა აღტაცების მსგავსის მხურვალებით ისმენდა წირვასა გალობის დასრულებამდე. ან რა გასაკვირველია. დიდი ხანია, რომ დღესასწაულს, უქმე დღეს ასე გაშინჯეთ, მეფე დავით აღმაშენებლის და წმინდა ნინოს დღესასწაულს დღეებშიაც კი სიონში ქართული წირვა აღარ არის. ამას გარდა ქალაქში საქართველოს, სატახტო ქალაქში, რამდენსამე მართლ-მადიდებელთ ეკკლესიებში რუსული გალობა და მგალობლების დასი გაიმართა; სომხებმა თავიანთ ეკკლესიებში გალობა გაამშვენიერეს, ფრანგების ეკკლესიაში, ასე გაშინჯეთ, ევროპის კომპოზიტორების შეწყობილ წირვას გალობენ ქალაქის პატარა ბიჭები (ფრანგის შკოლის შეგირდები) და ქართული გალობა კი გაქრა, ის ქართული გალობა, რომელიც ხალხის კილოზე შემუშავდა და ათასის წლის განმავლობაში საქართველოს ტაძრებში, მონასტრებში და მეჯლისებშიაც კი გაისმოდა. საქართველოში ქართული გალობა თითქმის დავიწყებულ იქმნა! საკვირველათ არ უნდა მიგვაჩნდეს ის გარემოება, რომ ქალაქის ხალხი სიყვარულით და სიხარულით შეიკრიბა ეკკლესიაში თავისის საკუთარის გალობის მოსასმენლათა.

ამ გალობის თაობაზე საკმაოდ ლაპარაკი აღიძრა წრეულს ქართულს მწერლობაში. ”დროებაში” და ”ივერიაში”. საკმაოდ ლაპარაკი იყო მას შემდეგ, რაც ფრიად პატივცემულმა ჩვენმა მწყემსთ-მთავარმა ყოვლად უსამღვდელოესმა ალექსანდრემ ორმოცდ-და-ათი თუმანი დანიშნა ქართულის გალობის ნოტების დაწერისათვის. ასე იცის კეთილმა საქმემ ნაყოფის გამოღება. ბევრი რამ ითქვა და სხვათა შორის გალობა როგორ დაწერილ იქმნას, რა კილოზე და სხვა. ბოლოს ყოვლად უსამღვდელოესის ალექსანდრეს თაოსნობით და არხიმანდრიტის მაკარის შემწეობით სიონში ეს გალობა დაინიშნა და ამისათვის გურიიდამ დაბარებულ იქმნა მგალობელი.

გალობა სიონში ორის დასისა იყო: მარცხნივ (ჩრდილოეთით), სადაც მუდამ მგალობლები დგანან, მაღლობ ტახტზე იდგა ერთი გუნდი ქართლ-კახეთის კილოთი მგალობლებისა, მარჯვნივ (სამხრეთით) იდგა დაბლა მეორე გუნდი გურულებისა, რომელიც იმერეთ-გურიის კილოთი გალობდა. ქართლ-კახეთის დასში ხუთი თუ ექვსი კაცი იყო და იმერეთის დასში სამი თუ ოთხი; სამწირველოში გალობის დროს ამ მეორე დასიდამ უნდა გასულიყვნენ. ამ გარემოების მიზეზით ძნელი შესადარებელი იყო ამ ორთა დასის გალობა. მიზეზი, როგორცა ვთქვით, იყო მეტ-ნაკლებობა ერთი და მაღლა და დაბლა დგომა მეორე, კიდევ იყო მესამეცა, ისა რომ ქართლ-კახეთის მგალობლები სულ ყმაწვილი კაცები იყვნენ (მათში ორნი კარბელაშვილნი) და გურულებში უფრო ხნიანნი და ერთი მოხუცებული მღვდელი.

პირველი ხმა (დაძახილი) უფრო მაღალი იყო მეორეს გუნდისაზე, მეორე ხმა (მოძახილი) აგრეთვე მაღალი და ბოხი, ვიდრე მეორე გუნდისა და ბანი პირველს გუნდს უფრო მეტი ჰქონდა. მეორე გუნდში ბანი ძლივს ისმოდა ხმის სისუსტისა და მგალობლების ნაკლებობის გამო.

ორსავე დასს ეტყობოდა, ცდილობდნენ, რომ გალობა კარგა შეწყობით გამოსულიყო, მაგრამ სჩანდა, რომ წინათ მომზადება, რეპეტიციები არა ჰქონდათ. დარწმუნებული ვართ, რომ წინათ გამართული ოთხიოდე რეპეტიცია მათს გალობას ერთი ორათ უფრო მშვენივრად გამოიყვანდა.

გადავიდეთ თვით გალობის კილოს განხილვაზე.

ორსავე (ქართლ-კახური და იმერეთ-გურიის) გალობის ძირითადი ხმები (მოტივები) ერთი და იგივეა. მაგრამ ხმის ამაღლება და დადაბლება, დაკლაკვნა და გადასვლა ორსავ გალობას შესამჩნევად ერთმანეთისაგანა ჰყოფს და ერთმანეთში ასხვაფერებს. ქართლ-კახეთის გალობა სრულის გაღებულის პირით იგალობება; იმერეთ-გურული კი ღიღინით, გუგუნით ცოტათი ცხვირში, და [6]ამასთანავე ხმის რეკით, თითქოს დიდ-პარასკევის ზარები რეკდესო.

ხმის შეწყობითა და ჰარმონიით განსხვავება ცხადია ქართლ-კახეთის გალობა წარმოგიდგენსთ აღმატს, ამამაღლებელს, სასიხარულოს და სადღესასწაულო ღაღადებას; იმერეთ-გურული გალობა კი ღრმას, უსამზღვროს, საიდუმლოს, შორეულს, დამდაბლებულს, მოწიწებულს გრძნობას. იმერეთ-გურულს გალობაზე ამბობდნენ, ”იაია” ძალიან ბევრიაო. იმას კი ყურადღებას არ აქცევენ, რა ხმები არის ამ ”იაიას” გალობაში: ეს მთელი ზღვაა ხმებისა, რომელშიაც, როგორც ზვირთი ძლიერი იბადება და ბოლოს ინთქმის თვალ-გაუწვდენელს ზღვაშია, ისე გრძნობის ზვირთები ერთმანეთსა სდევენ, მიდიან და მიაქვთ კაცის გონება სადღაცა უსამზღვრო საიდუმლოებაში. თავდება ამ დასის ხმები და მოისმის ქართლ-კახეთის დასის გალობა. წინა ხმებით საღმთო სიღრმეში ჩანთქმული კაცის ოცნება გამოჰყავს სამხიარულო სადღესასწაულო და გამარჯვებულს ღაღადებას, თითქოს ფრთა შეასხა და ძლევა-მოსილ დიდებაში შეიყვანაო.

აი რა დიდი განსხვავებაა ამ ორს გალობაში. მე ეს შთაბეჭდილება მივიღე. ბევრისგან გავიგონეთ, რომ გურული გალობა სჯობსო, უფრო მომატებულისაგან - ქართლ-კახეთისაო. მაგრამ განსხვავებას ყველანი ხედავენ. მარტო ”დროებამ” ვერ დაინახა, მაშასადამე ნოტები ორსავე კილოს გალობისა უნდა დაიწეროს უეჭველად და უეჭველად.

მაგრამ ამ ფიქრში ეს აზრები მომდის: 1) რომელ მგალობლების გალობით უნდა დაიწეროს. 2) ვინ უნდა დასწეროს, და რა ნოტებით დაიწეროს.

პირველად ძალიან საჭიროა კარგი გამოკითხვა ყველგან, თუ ეკკლესიებში, მღვდლებში, აგრეთვე მონასტრის ბერებში, ამას გარდა ერის-კაცებში ბევრნი არიან იმერეთს, გურიას, სამეგრელოს და რაჭას ერის-კაცნი ეკკლესიის გალობის მცოდნენი. ქართლ-კახეთში ერის-კაცებში ძალიან ცოტა მცოდნენი მოიპოვებენ, მაგრამ გამოკითხვა აქაც საჭიროა. ამ გვარათ გამოკითხვის შემდეგ არჩეული მგალობლები უნდა მოწვეულ იქმნენ და მათ ორი ზემოხსენებული დასი შეადგინონ მგალობლებისა. წინათ მოამზადონ რეპეტიციებით საგალობელი და კარგა შეწყობის შემდეგ დააწერინონ. რასაკვირველია ამ კაცების ქალაქში მოწვევას და ცხოვრებას ხარჯი უნდა. ამაზე ქვემოთ მოვიხსენებთ.

მეორე ამოსარჩევი საგანი, ნოტების დაწერა და დამწერია. ნოტების დაწერა ისეთი ადვილი რამ არ არის, როგორც ჩვენებურს რეგენტებსა ჰგონიათ; ნოტის წერისათვის დიდი და ვრცელი მუზიკალური შკოლის ცოდნაა საჭირო. არიან ერთგვარნი მგალობელნი, ანუ მუზიკის მცოდნენი, რომ ნოტებსა სწერენ, თვითონა გალობენ და ასე გაშინჯეთ, ვითომ სხვებსაც ამ ნოტებით ასწავლიან, მაგრამ დიდი შეცდომაა. გვინახავს ამ გვარათ ევროპიელის ნაწერი ნოტები, რომელიც მეორეს მცოდნეს ვერ გაურჩევია, ან გალობისათვის და ან დაკვრისათვის. თუ კი ევროპიულს დამკვრელებში და მომღერლებში არიან ამასთან თავის იმედის მქონენი, ჩვენში ხომ უფრო იქნებიან. ამის გამო საჭიროა კარგი მცოდნე მუზიკისა და ნოტების წერისა, რომელსაც მართლა და ნამდვილი სწავლა მიუღია. ჩვენს საქართველოს შვილებში ვიცნობთ მუზიკის მცოდნეს უფ. ხარლამპი სავანელს. ქალაქის თეატრის ორკესტრშიაც მოიპოვებიან ორიოდე მცოდნე კაცი. ამათი მოწვევა უეჭველად საჭირო იქმნება. არა თუ შესწორება, ან ნაკლულევანებისა ჩვენება, ანუ სხვებისაგან დაწერილის ნოტების გაშინჯვა უნდა მივანდოთ იმათა, არამედ პირდაპირ წერა იმათ უნდა ვაკისრებინოთ.

მცოდნე კაცების მოწვევა საჭიროა არა მარტო ამ გარემოების გამო, რომ ნოტების წერა საზოგადოთ ძნელია. სხვა გარემოებაც მოითხოვს. ვისაც მუზიკისა და გალობისათვის ყური მიუჩვევია, ის ადვილად განარჩევს ევროპიულს მუზიკას, გალობას, ჩვენის ქართულისაგან, ნოტების ანბანი ევროპიულის ხმებისა და მუზიკისათვის არის შემოღებული. ქართულს საკრავში, გალობაში ანუ სიმღერაში ისეთი ხმებია, რომლისთვისაც ევროპიული ნოტები არ არის. სწორედ ამ გვარად, როგორც ქართული ასო ”ყ” და ”ჭ” არც ერთს ევროპიულს ანბანში არ არის. ამ ცალკე ასოებს გარდა ხმების შეწყობას, შეთანხმებასაც განსხვავებული კანონი აქვს ქართულს ევროპიულისაგან.

ახლა ვიკითხოთ ამისთანა სიძნელის მორევა ვის შეუძლია. თუ არ კარგს ნასწავლს მცოდნესა და დახელოვნებულსა. ცხადია, რომ უბრალო რეგენტები ვერსა ღონისძიებით ქართულის ნოტების წერას ვერ შეიძლებენ, ამაზე დახარჯული ფული ამაოდ ჩაივლის და ისევე უნოტებოთ დავრჩებით.

ამ საგანზე ასე ბეჯითად ლაპარაკი ამიტომ გავაგრძელეთ, რომ რამდენჯერმე სხვა და სხვა დროს ლაპა[7]რაკი იყო, ეს ამან დასწერა ნოტებიო, ეს იმანაო და ყველაზე საინტერესო კი იყო, ის ნაწერი ნოტები გამოდგა, თუ არა? დააკვრევინეს ან აგალობეს იმისთანა კაცსა, ვისაც ქართული არც გალობა გაუგონია და არც ქართული ენა იცის, თუ არა? მაგალითად, რომელიმე იტალიელი აქაურის თეატრის ორკესტრიდამ მიუწვევიათ თუ არა იმის დამწერებსა, რომ ან ეგალობებინათ, ან დაეკვრევინებინათ?

ჩვენის აზრით თვით გალობის გაშინჯვა და ნოტების დაწერის თადარიგის დაწყებაშივე მუზიკის კარგი მცოდნე კაცების მოწვევა არის საჭირო. ჩვენ არ ვიცით მოუწვევიათ ვინმე თუ არა, მხოლოდ სასურველი კი არის, რომ ამ საქმეში უფალი სავანელი დაესწრას. უფალი სავანელი მუზიკისათვის ქალაქში პატივსაცემი მოღვაწეა და სამუზიკო შკოლისათვის სვინდისიერათა შრომობს. ამასთანავე, რამდენათაც ვიცით, მოწადინებულია ქართული სახალხო მოტივები ნოტებით დასწეროს და, როგორც იმისის ბეჯითობისაგან ვიცით, დასწერს კიდეცა. თვითონ ქართველი კაცია და, რასაკვირველია, ქართულს გალობასაც გულს დაუდებს.

რაც ზემოთ მოვიხსენეთ, ამაზე ბოლოს იქნება გვითხრან: ეგ ყველა კეთილიო, მაგრამ ყველას ხარჯი მოუნდებაო და აბა, ღონისძიება სად არისო. ეს, რასაკვირველია, საფიქრებელია, მაგრამ მგონია ამისი მოპოვებაც ადვილად შეიძლება, ამ ღონისძიებისათვის პირველი მაგალითი მოგვცა ყოვლად უსამღვდელოესმა ალექსანდრემ ორმოც-და-ათის თუმნის შეწირვითა, - ახლა საჭიროა ამ მაგალითს მივბაძოთ და შეძლებისა დაგვარად შევსწიროთ ამავე საგნისათვის. ამისათვის ერის-კაცებში ხელის-მოწერა რომ გაიმართოს, კარგი იქნება. და ამისათვის ჩვენს თხოვნას გამოვუცხადებთ ყოვლად უსამღვდელოესს ალექსანდრეს, რომ მან იკისროს ესე საქმე. მოიმედენი ვართ, რომ სხვანი უსამღვდელოესნიც: იმერეთისა, გურიისა და სამეგრელოსი ამ საქმეში მონაწილეობას მიიღებენ.

ამ ხელის-მოწერით ერთი ასიოდე თუმანი კიდევ როგორ არ შეიკრიბება, რომ ქართულ გალობის საქმე თავს მოვიდეს?

პ. უ.